Akcja Trzeciego kłamstwa rozgrywa się w latach 60., podczas rządów Władysława Gomułki (towarzysza Wiesława). Bohaterowie powieści – inżynierowie, robotnicy, dyrektorzy, partyjni i bezpartyjni pracownicy priorytetowej budowy zapory i elektrowni na Sanie, w Bieszczadach (chociaż nazwy miejscowości autor zmienił) – pozornie żyją w normalnym świecie. Są między nimi cynicy, cwaniacy, oportuniści. Ale są także ludzie przeciwstawiający się złu – demaskujący kłamstwa propagandy, walczący z nieuczciwością. Zaledwie po to, aby, jak mówi jeden z bohaterów, móc spojrzeć bez wstydu w lustro.
Autor zwraca także uwagę na społeczną niesprawiedliwość: na złe warunki życia robotników, wycieńczającą pracę pracy czy plagę pijaństwa. „Ciemny lud” traktowany był przez urzędników jako grupa gorszej kategorii, co jaskrawo kontrastowało z obowiązującą w PRL-u tezą o „dyktaturze proletariatu” i rządach robotników i chłopów.
W 1973 roku Kazimierz Orłoś w proteście przeciwko zatrzymaniu przez cenzurę w kraju wydania powieści Cudowna melina opublikował ją w Instytucie Literackim Jerzego Giedroycia we Francji. W rezultacie poniósł surowe konsekwencje: wyrzucono go z pracy, był pod stałą „opieką” SB, a na jego nazwisko przez kilkanaście lat obowiązywał zapis cenzury. Nad swoją drugą powieścią, Trzecim kłamstwem (także wydanym później w Instytucie Literackim), Orłoś pracował w warunkach konspiracyjnych i opisał to w nocie odautorskiej zamieszczonej w obecnym, poprawionym wydaniu.
Można powiedzieć, że każda władza autorytarna boi się prawdy i rządzi za pomocą kłamstw narzucanych społeczeństwu przez propagandę. Tym samym Trzecie kłamstwo nabiera dziś szczególnej aktualności. Jako powieść przypominająca i ostrzegająca.
W jakich realiach historycznych osadzona jest fabuła powieści?
Akcja książki toczy się w Polsce lat 60. XX wieku, w okresie rządów Władysława Gomułki. Autor przedstawia życie codzienne robotników i inżynierów pracujących przy budowie wielkiej zapory na Sanie w Bieszczadach. Treść skupia się na zderzeniu propagandy sukcesu PRL z brutalną rzeczywistością warunków pracy i wszechobecnym pijaństwem. To doskonały wybór dla czytelników zainteresowanych literaturą osadzoną w konkretnym kontekście polityczno-społecznym tamtej epoki.
Jaki styl narracji dominuje w książce "Trzecie kłamstwo"?
Powieść "Trzecie kłamstwo" charakteryzuje się surowym realizmem oraz krytycznym spojrzeniem na mechanizmy władzy autorytarnej. Kazimierz Orłoś operuje konkretnym stylem, który bez upiększeń demaskuje kłamstwa ówczesnego systemu i pokazuje społeczną niesprawiedliwość. Narracja koncentruje się na dylematach moralnych jednostek próbujących zachować godność w obliczu systemowej nieuczciwości. Lektura angażuje czytelnika poprzez autentyzm przedstawionych sytuacji i głębokie portrety psychologiczne bohaterów.
Dlaczego ta historia jest uznawana za aktualną w dzisiejszych czasach?
Utwór pozostaje aktualny dzięki uniwersalnemu ostrzeżeniu przed wpływem propagandy i manipulacji na życie społeczne. Ukazuje on, jak każda władza oparta na kłamstwie niszczy relacje międzyludzkie i prowadzi do rażącej niesprawiedliwości wobec najniższych warstw społecznych. Czytelnik odnajdzie tu refleksję nad odwagą cywilną niezbędną do przeciwstawienia się złu w każdych okolicznościach. Książka służy jako ważne studium mechanizmów kontroli, które mogą pojawić się w każdym systemie politycznym.
Jakie znaczenie dla tej publikacji ma biografia Kazimierza Orłosia?
Kazimierz Orłoś tworzył tę powieść w warunkach konspiracyjnych, co nadaje jej wyjątkowej autentyczności i ciężaru gatunkowego. Ze względu na bezkompromisową krytykę systemu autor był objęty wieloletnim zapisem cenzury i inwigilowany przez Służbę Bezpieczeństwa po wydaniu swoich dzieł za granicą. Obecne wydanie zawiera notę odautorską, która przybliża kulisy powstawania tekstu w cieniu represji politycznych. Znajomość losów pisarza pozwala lepiej zrozumieć determinację bohaterów w walce o prawdę.
Dla kogo ta książka może nie być odpowiednim wyborem?
Powieść nie jest polecana czytelnikom poszukującym lekkiej, optymistycznej lektury o charakterze czysto rozrywkowym. Tematyka koncentruje się na trudnych warunkach bytowych, wycieńczającej pracy i przygnębiającej rzeczywistości politycznej, co nadaje całości mroczny ton. Osoby unikające literatury zaangażowanej społecznie lub mocno osadzonej w realiach historycznych PRL mogą poczuć się przytłoczone ciężarem poruszanych problemów. Jest to pozycja wymagająca skupienia i gotowości na konfrontację z bolesną prawdą o ludzkiej naturze.
