Karawele

Ta powieść to prowokacja, bezkompromisowy atak na narodowe mity Portugalczyków wykorzystywane i uświęcone przez propagandę salazarowskiej dyktatury. Autor bierze pod lupę historię Portugalii, obnaża jej imperialną wielkomocarstwowość, zaangażowanie w krwawe wojny i handel niewolnikami — wszystko, co czyniono w imię Boga i Wielkości Ojczyzny.

Czytając to, czułam momentami dyskomfort. Antunes nie pozwala czytelnikowi schować się za wygodną narracją. On zmusza do patrzenia – nawet wtedy, gdy to, co widzimy, jest brzydkie i trudne do zaakceptowania. Brak wygodnej narracji, brak wszystkiego, co daje czytelnikowi komfort i sprawia, że lektura jest relaksem. Wszystko, co otrzymujemy w Karawelach jest przeciwieństwem lekkich, miłych książek.

Opowieść rozpoczyna się w 1975 roku, kiedy upada zamorska potęga Portugalii. Do Lizbony karawelami i samolotami wracają retornados, czyli koloniści, a wraz z nimi... legendarni odkrywcy i misjonarze. I zaczyna się... W barokowo-groteskowym świecie wykreowanym przez Antunesa 400 lat historii skupia się w jednej chwili: karawele cumują obok tankowców, a targi niewolników sąsiadują ze sklepami wolnocłowymi. Przeszłość spotyka teraźniejszość w najbardziej nikczemnym i obrzydliwym wymiarze. Wielcy bohaterowie narodowi schodzą z kart podręczników: Vasco da Gama jest nieuleczalnym hazardzistą, a król Sebastian to żałosna karykatura ginąca na ciemnej ulicy.

Ten zabieg zrobił na mnie ogromne wrażenie. Początkowo czułam lekkie zagubienie, wszystko się miesza, czas nie istnieje, postaci pojawiają się i znikają. Ale szybko zrozumiałam, że ten chaos jest celowy. To nie bałagan – to sposób pokazania prawdy. Chodzi o prawdę dot. wyjątkowego i bardzo trudnego kraju, jakim jest Portugalia. O co dokładnie chodzi przekonacie się w trakcie lektury, do której gorąco zachęcam. Nadmienie tylko, iż z tego pozornego chaosu wyłania się obraz Portugalii odartej z iluzji wielkości, zanurzonej w moralnej zgniliźnie. Jego sugestywność sprawia, że czytelnicy Karawel już zawsze będą patrzeć na lizboński pomnik odkrywców oczami Antunesa. A ten pomnik to jeden z głównych punktów do zwiedzania, miejsce którym zachwycają się turysyści. Czy słusznie? Sami osądżcie.

"Karawele" to książka wyjątkowa. Nie spotkałam się dotąd z niczym podobnym.

Nie jest to łatwa lektura, sama w sobie, a do tego gdy nie zna się realiów, kultury i historii Portugalii może być wyjątkowo trudna. Dzięki czemu bardzo się cieszę, że początku znajduje się krótkie wprowadzenie od tłumacza Wojciecha Charchalisa "Mit wielkiej Portugalii". Nakreśla on tło historyczne i kulturowe. Wyjaśnia nam pokrótce o co w ogóle chodzi w tej książce, kiedy i dlaczego została stworzona etc. Jest to naprawdę świetny wstęp do lektury, dzięki czemu, rzeczywiście można się nią cieszyć.

Akcja rozgrywa się jednocześnie w teraźniejszości i przeszłości, miesza się i przeplata. Stanowi jedność. Ta historia atakuje mity narodowe, obnaża i rozkłada. Nie jest piękna. Jest pełna ciemności, zła.

Na pewno moją uwagę zwróciły język i styl pisarza. Jest ciężki, ale również piękny i wyjątkowy. Jego inspiracją był gotyk manueliński, który był typowy dla XVI-wiecznej Portugalii. Łączy on ozdobność, podniosłość wraz z elementami marynistycznymi. I język powieści zdecydowanie to odzwierciedla. Mamy tutaj długie, a nawet bardzo długie zdania, pełne wtrąceń, nieoczywistych porównań, a także wiele słownictwa związanego z morzem i żeglarstwem. Czasami nawet nie pasuje ono do kontekstu.

Tak, ta forma na pewno zwraca uwagę. Jednak powoduje też to, że czasem trzeba się zatrzymać albo wrócić do tego co już się przeczytało.

To było coś innego i fajnie, że miałam okazję przeczytać ten tytuł. Polecam!

Tuż przed śmiercią pisarza Antonio Lobo Antunesa otrzymałam jego powieść „Karawele”. Jest to wznowienie w nowym tłumaczeniu i wydaje mi się, że wielce trafione. Kto jeszcze do tej pory nie spotkał się z twórczością autora to gorąco do tego zachęcam. Co może się stać? Albo się Go pokocha, albo odłoży jego książki w najciemniejszy zakątek domowej biblioteczki a półki w księgarni z jego książkami będą omijane z daleka. Ja należę do tej pierwszej grupy zatem jedyne co mogę to zachęcić Was do sięgnięcia po „Karawele”, które są nieszablonowe. Portugalscy przeszli bohaterowie są obdarci z chwały. Żyją współcześnie a wspominają czasy wypraw pierwszych odkryć geograficznych. Ich życie już nie jest pełne wzniosłych czynów i dokonań Sami muszą się tym chwalić bo nikt nawet nie pyta o ich osiągnięcia, które są zrównane do dokonań zwykłego człowieka ze zwykłej pracującej warstwy społecznej. A cała akcja zaczyna się w 1975 roku, kiedy to portugalska zamorska potęga upada i do macierzystego kraju powracają koloniści. Karawelami, które zmuszone są zawijać do portu w Lizbonie i stawać obok wycieczkowców.

Wspomnę jeszcze, że „Karawele” są dla ludzi o otwartym umyśle i gotowych zmierzyć się z chaosem, bo tylko osoby lubiące nieznane i zaskakujące historie i niekonwencjonalne myślenie będą w stanie w pełni zrozumieć geniusz lektury. Polecam.

Współpraca barterowa z Oficyna Literacka Noir sur Blanc.

„Karawele” Antonio Lobo Antutnesa to zdecydowanie jedna z trudniejszych lektur, z jakimi się ostatnio zmierzyłam. I chyba śmiało mogę powiedzieć, że nie czytałam w życiu nic podobnego.

Autor w pełnej chaosu, brzydoty i obrzydliwości narracji, mierzy się w mitem wielkiej Portugalii. A rozprawa z historią kolonizatorskiej ojczyzny jest brutalna. W czasach niby socjalistycznych, w klimacie portowym, ze słownictwem morskim, do Lixbony powracają wielkie postaci z kart historii tego kraju. Każda odarta z wielkiego szacunku jakimi zwykle owiani są tacy bohaterowie. Oddają się dziwnym zajęciom, a każde zdanie obnaża kolejne wady narodowe. Pełno tu groteski, naturalizmu, Autor nie waha się przed niczym i nie oszczędza poczucia estetyki Czytelnika. Uderza w ciągnących się zdaniach, niesamowitymi zestawieniami słów, mięsistymi metaforami. Miesza losy postaci i bohaterów historycznych z tymi jeszcze bardziej i mniej historycznymi. Wprowadza wielkie zamieszanie, z którego wychodzi brzydota.

Nie śmiem twierdzić, że zrozumiałam choć ułamek tego, co znawca Portugalii, czy rodzimy mieszkaniec odnajdzie na kartach tej historii. Ciężko mi było też początkowo połapać się w tej plątaninie słów, gdzie w jednym zdaniu zmienia się czas, narracja i wątek. Dużo dla zrozumienia o czym tak naprawdę czytam, dał mi wstęp napisany przez niezawodnego tłumacza, który doskonale oddał esencję tekstu. Pomocny jest też spis sławnych postaci wymienionych w tekście, zamieszczony na końcu książki, z krótką notką biograficzną. Od połowy lektury stała się ona bardziej przyswajalna, a pod koniec nawet podobało mi się wypatrywanie co też Autor jeszcze wymyśli, jak obrzydzi, co szokującego doda do narracji.

Polecam dla Czytelnika, któremu nie straszna trudna i oryginalna forma, ambitna literatura.

Ciekawe było to doświadczenie.

„Karawele” to książka, w której bardzo łatwo się zgubić – i mam wrażenie, że to jest w niej całkowicie zamierzone. Akcja nie trzyma się jednego czasu ani jednego miejsca. Przenosimy się między Lizboną a Luandą, między wiekiem XX a XVIII, często nawet nie zauważając, kiedy następuje ta zmiana. To sprawia, że czytelnik momentami czuje się zdezorientowany, jakby grunt ciągle usuwał mu się spod nóg.

Nie jest to łatwa lektura. Styl Antunesa bywa gęsty, momentami wręcz przytłaczający – pełen skojarzeń, obrazów i zdań, przez które trzeba się przedzierać. To trochę jak chodzenie przez zarośla: nie zawsze widać drogę, ale coś nas pcha dalej. I mimo tej trudności jest w tej prozie coś bardzo przyciągającego.

Pod powierzchnią tego pozornego chaosu kryje się jednak bardzo wyraźny zamysł. Autor rozprawia się z portugalskimi mitami narodowymi – z opowieścią o wielkiej, morskiej potędze, odkrywcach i „cywilizacyjnej misji”. W jego wizji historia Portugalii zostaje odarta z patosu. Bohaterowie schodzą z pomników i okazują się słabi, groteskowi, często żałośni. Przeszłość miesza się z teraźniejszością, a wielkie narracje rozpadają się na kawałki.

Szczególnie mocne jest to, jak Antunes zestawia różne epoki w jednym czasie i miejscu. Karawele stoją obok nowoczesnych statków, a historia kolonializmu przenika się ze współczesnością. To daje bardzo sugestywny, momentami wręcz niepokojący efekt – jakby wszystko działo się jednocześnie, bez możliwości ucieczki od przeszłości.

Momentami naprawdę czułam, że się w tej książce gubię – że tracę orientację, kto mówi, gdzie jestem i w jakim czasie. Ale z drugiej strony właśnie to zagubienie ma tu sens i jest częścią całego doświadczenia czytania. Bo „Karawele” nie prowadzą czytelnika za rękę – raczej wrzucają go w środek tego świata i każą samemu się w nim odnaleźć.

To proza wymagająca, nieoczywista, czasem frustrująca, ale też bardzo intensywna i zostawiająca po sobie ślad. „Karawele” to nie jest książka dla każdego – ale jeśli ktoś da jej czas i cierpliwość, może odkryć coś naprawdę wyjątkowego. To jedna z tych lektur, które bardziej się przeżywa niż „czyta” i które potrafią zmienić sposób patrzenia na historię.