Kagańce i obroże

Kiedy po raz pierwszy pomyślałam o świecie bez psów i kotów, poczułam dziwny ścisk w żołądku. To właśnie ten lęk, bardzo pierwotny i boleśnie prawdziwy sprawił, że sięgnęłam po Kagańce i obroże 2.0 autorstwa Bartłomiej Kurkowski. Zaintrygowało mnie pytanie, co stanie się z człowiekiem, gdy odbierze mu się to, co kocha bezwarunkowo. I czy w desperacji naprawdę jesteśmy zdolni stworzyć „zamiennik” miłości… nawet za cenę moralnej katastrofy.

Ta książka to nie jest zwykłe science fiction. To wizja świata po apokalipsie, która nie burzy miast ani technologii, ale uderza w emocje i fundamenty człowieczeństwa. Epidemia zabierająca wszystkie zwierzęta jest tu tylko początkiem lawiny zdarzeń. Najmocniej uderzyło mnie to, jak szybko żałoba zamienia się w bunt, a bunt w przyzwolenie na rzeczy, które jeszcze chwilę wcześniej wydawałyby się nie do pomyślenia. Hybrydy ludzko-zwierzęce, nazwane „pupilami”, miały być lekarstwem na stratę. Stały się lustrem, w którym odbija się najciemniejsza strona ludzkości.

Najciekawsze w tej książce jest to, że autor nie prowadzi jednej, wygodnej fabuły. Każdy rozdział to inny fragment tej rzeczywistości, inne spojrzenie, inny problem. Raz obserwujemy narodziny nowego porządku, innym razem jego brutalne konsekwencje. Szczególnie poruszyły mnie momenty, w których „pupile” przestają być tylko projektem czy narzędziem, a zaczynają odczuwać, myśleć i… cierpieć. Wtedy pojawia się pytanie, które nie daje spokoju, kto tu naprawdę nosi kaganiec oni czy my? I czy granica między zwierzęciem a człowiekiem w ogóle jeszcze istnieje?

Emocjonalnie to książka bardzo intensywna. Jest niepokój, obrzydzenie, gniew, ale też smutek i bezsilność. Autor celowo nie oszczędza czytelnika, temu akcja bywa brutalna, momentami wręcz przytłaczająca, ale dzięki temu działa jak zimny prysznic. Zmusza do myślenia, do niewygodnych refleksji o władzy, uprzedmiotowieniu i odpowiedzialności za własne decyzje. Im dalej, tym mocniej czułam, że to nie jest opowieść o przyszłości, ale ostrzeżenie bardzo bliskie naszej teraźniejszości.

Najbardziej spodobało mi się to, że „Kagańce i obroże 2.0” nie daje prostych odpowiedzi. To książka, która zostaje w głowie długo po przeczytaniu ostatniej strony. Polecam ją czytelnikom odważnym, otwartym i gotowym na konfrontację z trudnymi tematami. Jeśli lubicie historie, które nie tylko opowiadają, ale też drążą, prowokują i nie pozwalają przejść obojętnie, to ta książka zdecydowanie jest dla Was.

Miłośników zwierząt domowych widać na każdym kroku. Nietrudno spotkać sąsiada spacerującego z psem lub wypatrzeć kota dumnie wylegującego się na parapecie. W powieści Bartłomieja Kurkowskiego pt. „Kagańce i obroże” wybucha epidemia uderzająca [Adres usunięty]. w domowe pupile. Padają psy i koty, zarówno te domowe jak i dzikie, ale również króliki i wiewiórki. Naukowcy opracowali nowy gatunek odporny na wirusa, hybrydę zwierzęcia i człowieka. Nazwano go po prostu „pupil”. Pupil ma towarzyszyć człowiekowi tak jak wcześniej pies bądź kot. Czy zajmie pustkę w sercach ludzi opłakujących stratę przyjaciela? Czy będzie pokornie słuchał człowieka? Jak ludzie przyjmą nowe istoty?

Sięgnęłam po „Kagańce i obroże” bo zaintrygował mnie opis. Liczyłam na historię pełną kwestii etycznych związanych z eksperymentami na komórkach, sztucznym zapłodnieniem i prawami zwierząt. Nie do końca to dostałem, więc jestem lekko rozczarowana, jednak sam koncept wymyślony przez Bartłomieja Kurkowskiego jest na tyle ciekawy, że warto o tej powieści opowiedzieć.

Istotną kwestią dla czytelnika jest to, że autor nie opowiada jednej spójnej historii. Jest tu kilka epizodów rozciągniętych na ok 50 lat po wybuchu epidemii, w których mamy różnych bohaterów, a każda z nich ma zobrazować inny problem związany z pupilami oraz ewolucję ich statusu w społeczeństwie. „Koszty” stworzenia istoty, tresura, różne podejścia ludzi do nich (od niechęci, obrzydzenia do uwielbienia , a nawet pewnego rodzaju zoofilii), wykorzystywanie ich do różnych celów, rzekoma pomoc hycli, którzy odbierają pupile właścicielom nie bacząc na ich uczucia (a przy okazji co nieco użyją), a także rosnące znaczenie pupili na rynku pracy – tak ogólnie można nakreślić tematy kolejnych opowieści.

Dość duży akcent autor kładzie na ostatnią kwestię, czyli bezrobocie. Pupile są tańsi, bardziej posłuszni, bardziej pracowici przez co „zabierają” ludziom miejsca pracy, co prowadzi do niezadowolenia społecznego. Trudno nie dopatrzyć się analogii do imigrantów. I mam tu na myśli zarówno Polaków na obczyźnie, jak i nasze własne podwórko. Co prawda w żadnym przypadku sytuacja nie osiągnęła takiego wymiaru, jak w powieści Bartłomieja Kurkowskiego, jednak słyszy się o różnych incydentach, a także trwa dyskusja o nadawaniu imigrantom pewnych przywilejów.

Najsłabszym elementem książki jest opis samego pupila rodem z filmu klasy B: „Czekanie osładzało mu towarzystwo kelnerki. Uszatki o blond loczkach, szarych, króliczych uszkach i pokrytej makijażem bladej cerze”[1]. Te uszka i ogonki przywodzą na myśl seksualne fantazje napędzane obrazem „króliczka Playboy'a”. Bartłomiej Kurkowski mógł się bardziej postarać opisując również inne cechy. Mimochodem wspomina: „Poza nosem uszaci mają wystarczająco dużą przewagę nad ludźmi. Trzeba się nagimnastykować, jeżeli z nimi zadzierasz”[2]. Dodajmy więc nieco tych zwierzęcych cech – węch, siła, pazury, zwinność – żeby wyjść poza „mokry sen” i dodać postaciom charakteru.

Moje wątpliwości wzbudza też konieczność stworzenia pupila. Była epidemia i zwierzęta umarły. Świat stoi u progu katastrofy ekologicznej, a wszyscy przejmują się, że nie mogą mieć w domu kotka. Rozumiem, że autor chciał postawić akcent na relacji hybryda-człowiek, jednak samo powstanie nowej istoty mogło zostać lepiej umotywowane. Mam wrażenie, że świat w wizji Bartłomieja Kurkowskiego nie skupia się na istotnych kwestiach.

Język zastosowany w powieści nie jest tym co ja lubię. Jest zbyt wulgarnie. Większość postaci wyraża się wręcz ordynarie i w nie wszystkich przypadkach jest to uzasadnione. Kreujesz osiłka wyrażającego się: „eeee ty, k....”, ok. Jednak odpuść wtedy „normalnym” postaciom. Daj czytelnikowi odpocząć od bluzgów. Wprowadź kogoś na poziomie dla zrównoważania. W przypadku książki „Kagańce i obroże” jest to o tyle łatwe, że bohaterowie się zmieniają. Czytelnik nie musi być katowany przekleństwami.

Bartłomiej Kurkowski mocno skupił się na ewentualnym wyparciu ludzi przez inne, lepsze (?) istoty. Trochę po macoszemu potraktował inne wątki. Taki miał pomysł, taka jest jego wizja popandemicznej rzeczywistości. Jego książka ma swoje wady, jednak gdybym wcześniej wiedziała to co wiem i tak bym ją przeczytała, bo zwyczajnie lubię powieści, w których widać skutki społeczne postępu nauki.

[1] Bartłomiej Kurkowski, „Kagańce i obroże”, wyd. Novae Res, Gdynia 2022, s. 78.

[2] Tamże, s. 94.