Zadupia

Przyznam szczerze, kiedy wziąłem "Zadupie" do ręki, nie spodziewałem się, że ta książka tak bardzo mnie wciągnie. Antonio Lobo Antunes ma opinię pisarza trudnego, a ja nie zawsze mam cierpliwość do eksperymentów. Ale ta lektura... to było coś więcej niż eksperyment. To była podróż w głąb ludzkiego umysłu, z której wyszedłem odmieniony, choć trochę poobijany.

Zaczynając czytać, czułem się jak zagubiony w wielkim labiryncie. Zdezorientowany, trochę zirytowany, bo co to za książka, w której zdania się plączą, a każdy niemal przedmiot, człowiek, czy zdarzenie musi mieć swoje określenie, albo porównanie do czegoś? Ale z czasem zrozumiałem, że właśnie o to chodzi. Antunes nie daje ci gotowej opowieści, nie prowadzi za rękę. On wrzuca cię do głowy swoich postaci i każe odczuwać to, co one. Te chaotyczne, gęste monologi to odzwierciedlenie traumy, która wciąż pulsuje w ich żyłach. To, że się gubisz, jest dowodem na to, że wczuwasz się w ich ból.

Co mnie uderzyło najbardziej, to sposób, w jaki Antunes maluje te portrety psychologiczne. Jego bohaterowie to ludzie złamani przez historię Portugalii – dyktaturę i wojnę kolonialną. Każde zdanie, choćby najbardziej pokrętne, jest jak pociągnięcie pędzla, które dodaje kolejną warstwę do ich nieszczęść, lęków i samotności. Czułem, jak ich przeszłość jest żywa, jak wciąż ich prześladuje, stając się częścią ich teraźniejszości. Nie ma tutaj happy endów ani prostych rozwiązań, jest za to surowa, bolesna prawda o tym, jak historia potrafi niszczyć ludzi.

"Zadupie" to książka, która zostaje na długo. Nie jest to lektura na jeden wieczór. Wymaga uwagi, cierpliwości i otwartej głowy. Ale jeśli da się jej szansę, odwdzięczy się w niesamowity sposób. Zmusza do myślenia o pamięci, o tym, jak budujemy swoją tożsamość i jak bardzo jesteśmy uwięzieni w tym, co już minęło. To była dla mnie nie tylko lektura, ale przede wszystkim intensywne doświadczenie, które polecam każdemu, kto szuka w literaturze czegoś, co wykracza poza zwykłe czytanie.

Są takie miejsca na Ziemi, które wydają się być opuszczone przez Boga. Są takie misje, na które wyruszają niewinni młodzi ludzie, by w przeważającej mierze nie powrócić już do ojczyzny. Taka wojenna wyprawa stała się udziałem młodego mężczyzny z prozy António Lobo Antunesa, który w powieści pt. „Zadupia”, z oferty Oficyny Literackiej Noir sur Blanc dzieli się z czytelnikiem tym trudnym doświadczeniem poświęcenia, wyobcowania i walki w niekoniecznie słusznej sprawie.

Dwadzieścia siedem miesięcy z dala od domu. Setki dni w służbie lekarskiej na obcej ziemi. Szczere wyznanie, które chwyta za serce i pozwala spojrzeć na konflikty zbrojne z bardziej osobistej perspektywy. „Zadupia” to literackie zaproszenie do Afryki, do miejsc, które odbierają zdrowie, życie i nadzieję, choć miały być przecież kolonialnym Eldorado dla pragnącej handlowej potęgi Portugalii.

Antunes tworzy alfabet miejsc w Afryce, które przed laty nie oparły się portugalskiej dominacji. Przemierza kolejne krainy geograficzne, doświadcza trudów wojny Europejczyków z tubylczymi partyzantami, jest medyczną nadzieją dla rannych, ale przede wszystkim spisuje to, co przeżył w niecodziennym wyznaniu, skierowanym do Sofii, obiektu westchnień i powierniczki jego losów. Ta nietypowa narracja mówi Nam więcej o portugalskiej polityce i nastrojach społecznych Portugalczyków wysłanych do Afryki niż wszystkie podręczniki do historii, bo w nich nie znajdziecie słowa o tej XX-wiecznej interwencji portugalskiej na Czarnym Lądzie.

Zakochana w prozie Antunesa nie mogłam przejść obojętnie obok tego tytułu i nie żałuję. Choć tym razem historia była bardziej osobista niż zwykle a wyznania często wprawiały w osłupienie, z wielką ciekawością odbyłam podróż do tych miejsc, które, w niespecjalnie dobrym świetle, przedstawił mi narrator. I muszę przyznać, była to niezapomniana przygoda. Ten literacki hołd złożony wszystkim Portugalczykom poległym na afrykańskiej ziemi i tym, którzy na własnej skórze doświadczyli piekła wojny wart jest lektury!

Czytajcie i podumajcie nad prozą Antunesa, bo w literaturze portugalskiej nie ma sobie równych!

„Zadupia” niemal od samego początku uderzyła mnie siłą przekazu, to historia brutalna, prawdziwa i absolutnie pozbawiona sztucznego patosu. Autor dzięki własnym doświadczeniom portretuje brutalny krajobraz żołnierskiej codzienności, który wyrwany z domowego miru trafia w centrum konfliktu kolonialnego.

Styl Antunesa niezmiennie jest inteligentna nasycona dygresjami i skojarzeniami, które pozornie mogą wydać się niejasne i chaotyczne, ale zapewniam, że w tym szaleństwie jest metoda, bowiem autor fenomenalnie buduje tym wszystkim psychologiczne tło. Niezmiennie proza autora naszpikowana jest emocjami, bo z tej historii wprost bije gniew, rozczarowanie i szerokim echem odbija się huk samotności, która pozostawia krater nie do zasypania.

Część w której opisany jest powrót do domu, fenomenalnie i brutalnie ukazuje, jak trudne jest odbudowanie życia po wojennej traumie. W tym segmencie Antunes opisuje wszystko bez straszenia i bez koloryzowania, pokazuje jak powracający żołnierze, są nieco niewygodnym dla władzy tematem, jakie problemy mundurowi napotykali od utraty sensu życia po wszechobecne poczucie samotności czy nawet alienacji.

Ta książka portretuje nie tylko los jednostki, a jest swoistym lustrem portugalskiego społeczeństwa. Autor bezwzględnie rozprawia się z mitem „misji cywilizacyjnej”, piętnując hipokryzje władzy i obojętność, a może nawet bezduszność społeczeństwa. Dane w które autor wnika, to dramatyczny rachunek wystawiony ludzkości w postaci ofiar jest zatrważający.

Antunes opisał historię trudną, niewygodną, ale absolutnie potrzebną, bo ona uświadomią. Autor nie unika trudnych pytań i to za ich sprawą dostałam rzetelne świadectwo historyczne, ale i opowieść o cenie jaką ponosi człowiek, gdy jest tylko pionkiem wrzuconym w machinę politycznej agitacji. Ta historia rezonuje i to długo po przeczytaniu.