To za dużo dla mnie

Niełatwa to literatura, oj niełatwa. Darko Cvijetić bez pardonu przyciska nas do ściany, byśmy zastanowili się nad tym, czym tak naprawdę jest wojna. Jednak w mniejszym stopniu interesuje go ta w wymiarze militarnym, a znacznie bardziej ta w sferze psychicznej, przeżyć i dokonywania moralnych osądów. No bo czy można być katem i ofiarą tej samej wojny? Kim tak naprawdę jest Filip Latinović? Przecież on sam nie potrafi dać sobie odpowiedzi na tak postawione pytanie.

Zadanie czytelnika tym bardziej nie jest łatwe, bowiem Cvijetić prowadzi opowieść w charakterystycznej dla siebie formie i stylu – „strzela” pozbawionymi emocji, niezwykle oszczędnymi zdaniami. Proza miesza się tutaj z poezją, a wspomnienia z epistolografią – bohater pisze między innymi listy do słynnego norweskiego zbrodniarza Andersa Breivika, z którym odbywał wyrok. Wprowadzenie takich zabiegów rodzi w nas wewnętrzny opór i bunt przeciwko decyzjom scenariuszowym, które mogłyby stawiać Filipa w nieco lepszym świetle. Nie chodzi tu o zdejmowanie z niego odpowiedzialności czy usprawiedliwianie potwornych czynów – przed oczami mamy przecież człowieka absolutnie złamanego, nieszczęśliwego i życiowo przegranego. A jednak, wbrew własnej woli i logice (być może uznając to za przedwczesne), zaczynamy mu współczuć, choć doskonale wiemy, że najmroczniejszych win nie da się wymazać. To prowadzi do kluczowego dylematu: czy człowiek, który dopuścił się zbrodni i odpokutował za nią w świetle prawa, zostaje faktycznie oczyszczony ze swoich win? I czy środowisko, do którego wraca, powinno go traktować, jakby nic się nie wydarzyło, czy zgoła odwrotnie – jako mordercę, bo nic nie jest w stanie zmazać targnięcia się na ludzkie życie?

Próbując zastanowić się nad tymi odpowiedziami, warto popatrzeć na rodzinę Filipa. Żona odbiera sobie życie, dowiadując się, jakich zbrodni dokonał. Syn jest całkowicie zagubiony i nie potrafi się w tym wszystkim jednoznacznie określić – nie wie, co tak naprawdę czuje wobec ojca, a wnuk w pewnym momencie zabiera ze sobą karabin do szkoły…

To nie jest lektura łatwa. Każdy niemal rozdział – a są one krótkie – wymaga czasu na przetrawienie i poukładanie sobie w głowie wieży z klocków, która cały czas gdzieś nam się rozsypuje, bo nie potrafimy dopasować do siebie odpowiednich elementów. Podczas czytania tej powieści sam stawałem się uosobieniem tytułu – to za dużo dla mnie. I to mimo tego, że Chorwację oraz historię byłej Jugosławii poznałem nie tylko z podróży wakacyjnych czy kolorowych folderów, ale przede wszystkim z bezpośrednich opowieści ludzi, którzy przeżyli ostatnią, krwawą wojnę na Bałkanach - to za dużo dla mnie...

Już od pierwszych stron czytelnik zostaje wrzucony w rzeczywistość, w której nie ma prostych podziałów na dobro i zło. Cvijetić konsekwentnie burzy komfort czytelnika, ukazuje, że nigdy nic nie jest jednoznaczne, oczywiste, biało czarne. Czyni to na przykładzie historii Filipa Latinovicia — człowieka napiętnowanego zbrodnią, a jednocześnie absurdalnie wyniesionego przez społeczeństwo do rangi bohatera. Ten dysonans stanowi oś całej powieści i jednocześnie jej największą siłę. Filip Latinović nie jest postacią, którą łatwo zrozumieć, a tym bardziej — polubić. I właśnie o to chodzi.

Cvijetić zmusza nas, by spojrzeć na rzeczywistość oczami sprawcy. To co widzimy nie podoba nam sie, jest trudne, momentami straszne. Brak też prostego rozgrzeszenia, odpuszczenia win. Latinović żyje w świecie, w którym jego przeszłość nie tylko go prześladuje, ale też zostaje jakby zniekształcona, w niektórych momentach zbrodnie wydają się nimi nie być. Poza tym winy naszego bohatera są ignorowane, a nawet gloryfikowane przez otoczenie. To niezwykle mocny komentarz do mechanizmów pamięci zbiorowej i polityki historycznej. Coś takiego dzieje się teraz, tuż obok nas, na naszych oczach, gdy np. tak wielu Polaków (i nie tylko) ignoruje zbrodnie Holokaustu, a niektórzy wręcz uważają je za słuszne. Przerażające. Od dawna mnie to szokuje, dlatego ta książka wywarła na mnie tak wielkie wrażenie.

Najbardziej uderzające jest to, jak autor operuje językiem. Styl Cvijeticia to ciekawy miks prozy i poezji. Narracja, styl nie są proste, łatwe do czytania. Mamy krótkie, jakby poszarpane zdania, jakby fragmenty myśli, urwane. Daleko im do klasycznej narracji. Ten zabieg odnosi jednak ciekawy skutek. Czytelnik jeszcze bardziej odzuwa wszystko, co dzieje się z bohaterem, przeżywa jego odczucia, wszystkie wydarzenia i to co z nimi związane.

Co cenne, książka nie skupia się wyłącznie na jednostce. W tle mamy znacznie szerszą diagnozę: zło nie kończy się wraz z wojną. Ono mutuje, przenika do codzienności, dziedziczone jest przez kolejne pokolenia. Jakże to trafne.

Ta lektura aż boli, przytłacza. Nie ilością wydarzeń, lecz ciężarem moralnym, jaki ze sobą niesie. Autor nie daje czytelnikowi ulgi — zamiast tego zostawia go z pytaniami, które długo nie pozwalają o sobie zapomnieć.

To literatura wymagająca, niekomfortowa i głęboko poruszająca. Nie oferuje katharsis ani prostych odpowiedzi. Zamiast tego stawia przed nami lustro i pyta: co robimy jako społeczeństwo z pamięcią o zbrodniach? I czy naprawdę jesteśmy gotowi ją unieść?

Jeśli szukasz książki, która zostaje w głowie na długo i zmusza do niewygodnych refleksji — to zdecydowanie jedna z nich. Polecam.

 Autor jest głosem tysięcy ludzi doświadczonych traumą, zarówno ofiar, jak i katów. Pisze, by pomóc im odnaleźć się w powojennej rzeczywistości, w świecie, który nie zapomina. 

▪𝗥𝗘𝗖𝗘𝗡𝗭𝗝𝗔 ▪

Lektura „To za dużo dla mnie” autorstwa Darko Ccijetica zmusiła mnie do wielu przemyśleń. To tego typu książka, która zdecydowanie wymaga od czytelnika większego zaangażowania w lekturę i która pozostaje na długo w głowie po odłożeniu jej na półkę. 

To lektura, która uderza swoją siłą oddziaływania, skromna w formie, lecz nasycona emocjami. Ta książka to dobry dowód na to, że nie trzeba posługiwać się nie wiadomo jak pięknym językiem, aby całkowicie oczarować czytelnika wykreowaną przez siebie historią. Ta lektura nie daje ukojenia. Autor stroni od rozbudowanych i szczegółowych opisów, wybierając raczej obrazy oparte na symbolach i niedopowiedzeniach, sprawiając, że czytelnik sam musi zadać sobie te niewygodne pytania. I dlatego ta książka uderza tak mocno w najczulsze struny czytelnika.

To historia człowieka skazanego za zbrodnie przeciwko ludzkości, który po latach wraca do miejsca, gdzie wszystko się zaczęło i musi wreszcie skonfrontować się z własną przeszłością. Cvijetić nie osądza. Zamiast tego przedstawia czytelnikowi próbę odnalezienia się w świecie, w którym wojna nigdy tak naprawdę się nie kończy. Filip żyje z poczuciem winy, nie potrafi uciec od wspomnień, a spotkania z ofiarami tylko to pogłębiają. To opowieść o tym, jak doświadczenia potrafią wniknąć w człowieka tak głęboko, że stają się jego częścią i jak ich ciężar przechodzi dalej, na kolejne pokolenia. Bo ta historia nie jest tylko o przeszłości, ale też o tym, co zostaje w ludziach na zawsze.

„To dla mnie za dużo” niesie ze sobą mocne przesłanie i momentami bardzo porusza. To z pewnością taka książka, która zostaje w głowie na długo po skończeniu lektury. Autor oddaje głos sprawcom, to ich myśli i wspomnienia prowadzą całą historię, co momentami aż niepokoi i wzbudza strach. Dużo tu mroku: poczucia winy, cierpienia i śmierci, bez łatwych odpowiedzi czy pocieszenia. Powracające słowa uderzają mocno, zostawiają niepokój i zmuszają do zastanowienia się, czym właściwie jest wojna i czy da się po niej normalnie żyć.

Darko Cvijetić pokazuje rzeczywistość, w której obok siebie funkcjonują ofiary i ich oprawcy i tym samym nie daje nam łatwych odpowiedzi. Zamiast tego zostawia nas z jednym, niewygodnym pytaniem: czy jesteśmy w stanie to wszystko unieść?

"To za dużo dla mnie" autorstwa Darko Cvijetić to książka, która nie daje chwili wytchnienia – ciężka, bolesna i momentami wręcz trudna do uniesienia.

Historia Filipa Latinovicia, skazanego za zbrodnie wojenne, który po latach wraca do kraju i zostaje przywitany jak bohater, od początku budzi sprzeciw i niepokój. Trudno pogodzić się z tym obrazem – człowiek odpowiedzialny za śmierć niewinnych ludzi funkcjonuje w rzeczywistości, która zdaje się wypierać prawdę. I choć świat wokół próbuje go „przyjąć na nowo”, jego własne sumienie nie daje mu spokoju.

Cvijetić nie szuka usprawiedliwień. Nie łagodzi, nie tłumaczy, nie próbuje wybielać. Zamiast tego stawia pytania – o moralność, o winę, o możliwość odkupienia. I robi to w sposób, który zostaje w głowie na długo, bo nie daje żadnych prostych odpowiedzi. Czy zbrodniarz może odkupić swoje winy? Czy społeczeństwo ma prawo zapomnieć? A może nigdy nie powinno?

To także książka o ludzkiej naturze – o tym, jak blisko siebie potrafią istnieć dobro i zło. Jak łatwo się przenikają i jak trudno je potem oddzielić. Filip nie jest tu postacią jednoznaczną, ale to nie oznacza, że czytelnik ma go zrozumieć czy wybaczyć. Raczej ma zmierzyć się z faktem, że takie sprzeczności istnieją.

Ogromną rolę odgrywa tu kontekst bałkański – wojna nie jest tłem, ale fundamentem całej historii. To ona kształtuje bohaterów, ich relacje i to, co dzieje się po latach. Jej skutki nie kończą się wraz z ostatnim strzałem – zostają w ludziach, w pamięci, w codzienności.

Styl Cvijeticia – oszczędny, momentami urywany, balansujący na granicy prozy i poezji – tylko wzmacnia to wrażenie. Każde zdanie wydaje się ciężkie od znaczeń, każde trafia dokładnie tam, gdzie powinno.

„To za dużo dla mnie” to książka, która naprawdę może być „za dużo”. Ale jednocześnie jest potrzebna – bo zmusza do konfrontacji z tym, o czym najchętniej byśmy nie myśleli.