Krzyże z popiołu

Znak już dawno nie miał tak mrocznej okładki, mnie przyciągnęła jak magnes. Stylizowana na średniowieczny manuskrypt, ze złoceniami, tłoczeniami i nutą tajemnicy, jaką kryją w sobie iluminowane księgi, sugeruje, że oto trzymamy w dłoniach coś więcej niż zwykłą powieść – raczej traktat o mrokach ludzkiej duszy i jasności intelektu.

Antoine Sénanque to pseudonim literacki francuskiego neurologa, który poświęcił się literaturze, z sukcesem. W 2023 roku jego powieść „Krzyże z popiołu” znalazła się w finale Nagrody Goncourtów, co podkreśla jej wyjątkową wartość.

Powieść ta wprowadza nas w realia XIV wieku, epoki, w której duchowość splatała się z brutalnością życia, a religia nie była jedynie ukojeniem, lecz także, a może przede wszystkim, narzędziem władzy i społecznego konformizmu. Sénanque nie poprzestaje na historycznej fikcji – w jego narracji odnajdujemy autentyczne postacie, jak choćby mistyka Mistrza Eckharta czy kobiece wspólnoty beginek, które poszukiwały duchowej autonomii w świecie zdominowanym przez dogmat i hierarchię (polecam poczytać o tym więcej).

Mamy rok 1348. Epidemia dżumy zbiera żniwo, śmierć staje się wszechobecną rzeczywistością. Ludzie szukają odpowiedzi, sensu, ucieczki – niektórzy w wierze, inni w herezji. W tym właśnie momencie na scenę wkracza Mistrz Eckhart, dominikański teolog i filozof, którego kazania i pisma do dziś nasuwają  pytania o naturę Boga, człowieka i dobra.: „Czy Bóg jest dobry? Nie, bo dobroć to atrybut, a On nie posiada żadnych. Przymioty odnoszą się do stworzeń, nie do Stwórcy.”

To ujęcie boskości jako bytu absolutnego, wolnego od ludzkich kategorii wartościowania, uderza w fundamenty popularnej teologii i nadaje powieści Sénanque’a wymiar niemal heretycki. W tle pobrzmiewają echa „Imienia róży” Umberta Eco – gdzie książki traktowano  jako zagrożenie, które niosą myśl wykraczającą poza dozwolone ramy, mogącą stać się przyczyną zguby.

Autor zadaje pytania, które tną katolickie zadufanie z precyzją godną kata. Czy grzech istnieje sam w sobie, czy też jest jedynie konstruktem religijnym? W pamięć zapada zwłaszcza zdanie, które podważa samą ideę spowiedzi: „Spowiedź to zbroja dla grzechu – chroni go, broni, wybacza. Na tym opiera się religia”.

Sénanque zmusza do refleksji, prowokuje do myślenia poza granicami dogmatów. Jego „Krzyże z popiołu” to książka, która nie tylko przenosi nas w przeszłość, ale każe nam spojrzeć na współczesność – czy nadal nie tkwimy w tych samych schematach, w tym samym lęku przed absolutem, w tych samych mechanizmach kontroli duchowej?

To nie jest powieść, którą się „czyta” – to powieść, którą się kontempluje. Może właśnie w tym tkwi jej największa siła. Serdecznie polecam!

IG @angelkubrick

Inkwizycja, fanatyzm, epidemia dżumy, batalia o władzę z polityką w tle, a wszystko w ramach struktur kościelnych teoretycznie powołanych do walki o „czystość wiary”. To niejako środowisko w jakim przychodzi dwóm młodym mnichom odbywać podróż po welin, wyjątkowy pergamin, na którym przeor jednego z klasztorów dominikanów zamierza spisać swoją spowiedź z szokujących wydarzeń i czynów, mogących wpływać na ocenę zdarzeń historycznych i w sposób niebagatelny determinować przyszłość. Ta wielowątkowa i napisana w niezwykle przystępny dla czytelnika sposób opowieść kreśli bezwzględne realia panujące w XIV wieku. Dzięki tej powieści wręcz doświadczamy podróży w czasie i dotykamy średniowiecznej rzeczywistości. Układy w kościele, batalia o wpływy, relacje między klasztorami dominikanów i franciszkanów, instrumentalne wykorzystywanie rozprawy z rzekomymi herezjami do walki o władzę to jedne z głównych tematów poruszanych w książce. Ponadto autor maluje obraz ludzkich słabości i przywar, moralnych dylematów i bezwzględnej potrzeby dążenia do celu, nawet za cenę ludzkiego życia, z jawnym pogwałceniem jakichkolwiek zasad moralnych. Ukazuje jak doświadczenia życiowe potrafią kształtować postawę człowieka, jego światopogląd, wiarę, a finalnie wpływać na sposób życia, podejmowane decyzje i ukierunkowanie drogi życiowej. Zawiść, pycha, brutalność, hipokryzja, nienawiść i zbrodnie, a z drugiej strony godne pochwały postawy i niezwykle trudna walka o wierność własnym przekonaniom oraz wyznawanej wierze.

„Krzyże z popiołu” to jedna z tych przepełnionych filozoficznymi, duchowymi i religijnymi rozważaniami lektur, których wartością dodaną jest fakt, że skłaniają do głębszej refleksji. Choć początkowa część książki delikatnie się dłuży, to pozostała nadrabia z nawiązką.

Jeśli macie ochotę na podróż w czasie pełną średniowiecznych prawd i smaczków podaną ze skrupulatną dbałością o szczegóły i zebraną w intrygującą opowieść, to rozważcie lekturę tego tytułu.

Powiem szczerze, że do Imienia Róży wiele książce Antoine Senanque brakuje. Ale nie jest nadużyciem ze strony wydawcy, informowanie nas, że Krzyże z popiołu są do tej klasycznej już powieści Umberto Eco podobne. Jest głębokie Średniowiecze, są bracia zakonni, wątek kryminalny i dużo dysput filozoficznych nad naturą rzeczy ostatecznych. Czy fakt, że nie jest to "drugie Imię Róży" sprawia, że otrzymaliśmy do rąk książkę złą? Wręcz przeciwnie. Powieść Francuza uwodzi erudycją, klimatem i głębią. Choć akcja rozwija się powoli książka zachwyca i sprawia, że dajemy się ponieść tej charakterystycznej dla Wieków Średnich narracji. Historia, która skupia się na dopiero co pisanej księdze ma szanse aspirować do traktatu filozoficznego, który zmusza do myślenia i powoduje refleksję. Czego chcieć więcej? Krzyże z popiołu są też genialną powieścią historyczną, której bohaterowie udowadniają niemal na każdej stronie, że nie były to czasy ciemnoty i zabobonu, ale wysokiej kultury i głębokiej myśli, choć pewnie przedstawiciele innych klas społecznych niż duchowieństwo czy szlachta mieliby coś innego do powiedzenia;-) Ta przepięknie wydana książka, zresztą wielokrotnie nagradzana może i nie jest tak dobra jak opowieść mistrza z Bolonii, ale ma wszelkie cechy, by koło niej stać i to bez wstydu. Fantastyczna lektura. Serdecznie polecam!!!

Za książkę dziękuję @znakhoryzont