Znachor

Chcąc być szczerą, muszę przyznać, że miałam niewielkie obawy jak odbiorę tę historię równo dwa lata po pierwszej lekturze. Poszły one w zapomnienie niemal od razu. W każdym słowie, w każdym zdaniu zawiera się tak niewypowiedziane piękno; nie sposób owego kunsztu nie docenić. Wszyscy, którzy uważają inaczej - pozostajecie dla mnie zagadką.

Kolejny raz nie wiem, jak w kilku błahych wnioskach zmieścić moją miłość dla danego tytułu. Dziękuję tej nienazwanej sile, która właściwie nakierowała przed laty moje dłonie, oczy i serce.

Żyję dla takich książek.

„Znachor” to jedna z książek należących do serii „Klasyka literatury Polskiej. Napisana została przez znanego pisarza i autora międzywojennych bestsellerów Tadeusza Dołęgi-Mostowicza. Jego powieści do dzisiaj stanowią źródło wiedzy o realiach panujących w przedwojennej Polsce.

„Znachor” to historia o wybitnym chirurgu Rafale Wilczurze, który po napadzie stracił pamięć. Wyruszył w Polskę by ją odszukać. Podczas swojej tułaczki zyskiwał sympatyków swoich zdolności do leczenia. Nie wiedział skąd wie jak leczyć różne dolegliwości, ale lubił udzielać pomocy innym. Rafał przed wypadkiem miał rodzinę. Czy jeszcze będzie im dane spotkać się? Przekonacie się sami.

Autor wspaniale oddał klimat tamtych lat. Polską wieś i stosunki międzyludzkie. Nie zabrakło tutaj również wątku miłosnego.

„Znachor” to powieść raczej smutna. Rafał Wilczur to osoba samotna, która wzbudza wiele emocji. Jest tutaj wiele zwątpienia, ale również nadziei, że może gdzieś na końcu swojej tułaczki główny bohater odnajdzie się.

Jeśli lubicie sięgać po klasykę, to bardzo polecam „Znachora”. Książka może jest przewidywalna, ale jest piękna. Polecam!

Kim bylibyśmy bez pamięci - pozbawieni wiedzy o naszych korzeniach, brutalnie wyrwani budowanej przez lata tożsamości? Skazani jeno na dezorientujące podszepty podświadomości lub całkowitą pustkę. Jak iść przez życie bez podstawowych informacji o sobie samym i jednocześnie znaleźć w nim dla siebie miejsce? Miejsce na tyle przyjazne, by było w stanie zaakceptować człowieka bez imienia i nazwiska, bez przeszłości i rodziny. Włóczęgę zdanego na łaskę losu i nie do końca zrozumiałych dla niego okoliczności. A przecież trzeba przetrwać niezależnie od tego, czy zna się cel drogi, bądź dostrzega jakikolwiek sens własnego istnienia. Przyjmując, że jest się prostym człowiek, można wyzbyć się jakichkolwiek oczekiwań i zadowolić zaspokojeniem elementarnych potrzeb. A póki starczy i sił, wykorzystać je, pracując fizycznie, równocześnie unikając zadawania trudnych pytań; zaniechawszy całkowicie bolesnych prób odkrycia tego, co głęboko ukryte w mrokach niepamięci. Tego, co przeraża najbardziej, gdyż wydaje się w pełni obce.

„Toteż bał się, bał się obrzydliwym, zwierzęcym lękiem swojej pamięci. Bał się wszystkiego, co go mogło pobudzić do niebacznego zajrzenia w mgłę przeszłości, w ten koszmarny mrok, którego nie podobna przeniknąć, a który przyciąga jak otwarta przepaść”.

Profesor Rafał Wilczur jest znamienitym chirurgiem. Jego niebywały talent, pracowitość i dobroć serca w stosunku do dzieci pochodzących z niezamożnych rodzin przyniosły mu renomę, a wraz z nią naturalnie przyszło bogactwo i wszelkie związane z nim przywileje. Lekarz wydaje się mieć wszystko: profesję w której się spełnia, uznanie medycznego środowiska, zbytki, a także ukochaną córeczkę i piękną młodą żonę poza którą nie widzi świata; którą wielbi i której przychyliłby nieba, byle tylko wypełnić złożoną przed laty obietnicę bajkowego życia oraz bezpieczeństwa jakiego łaknęła. Jednak niespodzianka , tak pieczołowicie szykowana z okazji 8. rocznicy ślubu, nie dochodzi do skutku. Po wykonaniu brawurowej operacji na sercu, Wilczur zastaje w swojej rezydencji ciszę i zmieszaną służbę, a po przeczytaniu pozostawionego przez Beatę listu, jego idealny świat runął w posadach. Nie mogąc się pogodzić z decyzją powziętą przez żonę, nie tylko zaczyna kwestionować wszystko, ale też wpada w totalną rozpacz, którą stara się ukoić na mieście wypitym w szemranym towarzystwie alkoholem… I ten rajd po warszawskich szynkach okaże się dla niego tragiczny w skutkach, a jego konsekwencje będą przez niego odczuwane przez najbliższe kilkanaście (!) lat.

„- Panie ozdobny - odezwał się ochrypły głos - pożycz pan bez gwarancji bankowej pięć "zet" na hipotekę Polskiego Monopolu Spirytusowego. Pewność i zaufanie.

- Co? - profesor nie zrozumiał.

- Nie cokaj, bo obcokany będziesz, powiada Pismo Święte: jakim cokiem cokasz bliźniego twego, takim i ciebie obcokają, obywatelu stolicy trzydziestomilionowego państwa z dostępem do morza”.

Znachor. W mojej świadomości najlepiej zdołał się zachować przede wszystkim pod postacią ekranizacji z 1981 roku. Jestem niemalże pewna, że po przymknięciu powiek niektóre kadry ukazałyby mi się niczym w stopklatce, choć przecież nie pamiętam wszystkich szczegółów filmu. Nie jest mi też obca produkcja, która w zeszłym roku powstała na potrzeby Netflixa, gdyż jakiś czas temu, chcąc sprawić przyjemność mojej gościni, odpaliłam tęże. Toteż mniej lub bardziej wyposażona w wiedzę na temat fabuły oraz różnic występujących pomiędzy tymi dwoma obrazami, sięgnęłam po pierwowzór, uchodzący w niektórych kręgach za modelowy przykład literatury obyczajowej okresu dwudziestolecia międzywojennego. I cóż mogę o nim powiedzieć?

„Znachora” czyta się wyśmienicie za sprawą niepozbawionego emocjonalnego nacechowania języka. Pióro Dołęgi – Mostowicza jest lekkie, malownicze, ale też nieobce jest mu poczucie humoru i puszczenie oczka do odbiorcy. Zaiste paradne są sceny z filozofującym towarzyszem proszącym Wilczura o kredyt na poczet zakupu spirytusu! Sympatię budzi także rozgorączkowany w swej porywczości niczym szekspirowski Romeo - Leszek Czyński. Ale nieco za bardzo wybiegam naprzód… Rozdziały nie dłużą się jakoś szczególnie, lecz widoczna jest w nich pewna maniera, która służy zarówno pewnej skrótowości, jak i ubieganiu faktów. Mam na myśli ostatnie zdania poniektórych działów, aż nader wyraźnie sugerujące nadchodzący przeskok w czasie lub spodziewany zwrot akcji - w danym momencie wiadomy jedynie autorowi, ale już zasygnalizowany asekuracyjnie czytelnikom. Zabieg ten być może miał trzymać nas w szachu lub niecierpliwym oczekiwaniu. Na mnie jednak nie wywarł takiego efektu i kontynuowałam lekturę z pewną niefrasobliwością, zupełnie nie łamiąc sobie głowy nad dalszymi kolejami losów poszczególnych bohaterów. No właśnie. A skoro już o bohaterach mowa, nie sposób nie zauważyć, że tytułowy znachor jest poniekąd kreowany na bezinteresowny i w gruncie rzeczy łagodny w swej potężnej, przypominającej niedźwiedzia postaci, ideał. Dość że jest w nim samozaparcie, upartość i fizyczna siła, które nieco niwelują ten nazbyt krystaliczny obraz uczonego inteligenta. Najbarwniej wypadają portrety Kresowiaków (szczególnie szerokobiodrej i zazdrosnej o Kosibę Zoni), jak i tych, którzy mają za zadanie pokazać kontrast pomiędzy klasowością, tj. nabytą wyższość i swój stosunek do ludzi prostszego pochodzenia, choć przecież nie zupełnych nieudaczników, a ludzi po życiowemu zaradnych i w swoim fachu obytych. Z czasem uderza nie tylko dramat człowieka nieznającego swojej historii, nie mającego w swoim przekonaniu nikogo bliskiego na świecie – wszak niesprawiedliwie, bo choć uśmiechał się rzadko, to gardził bogactwem, wstrętne mu były miłosne umizgi i podchody, a i serce miał otwarte, skierowane ku potrzebującemu bliźniemu – ale cynizm i wyrachowanie tych, którzy niedopełniali swoich zawodowych obowiązków. Którzy swoim brakiem umiejętności, podręcznikowej wiedzy czy wreszcie zwyczajną niedbałością mogli doprowadzić do niejednego dramatu, gdyż w głowie mieli tylko finansowy zysk i poczucie pewnej porażki odniesionej na tymże polu. Zawiść grała tu niejedne – niecierpliwe zresztą i pochopne w działaniach - skrzypce. A uprzedzeń i nienawistnych języków było co niemiara, co w pełni odwzorowuje wiejską i małomiasteczkową mentalność. Ofiarom pomówień padła wszak młodziutka sierota – Marysia, dziewczę wyedukowane i wrażliwe, które w „Znachorze” skradło niejedno serce, a już z pewnością dwa z tych dla powieści najistotniejszych.

„Bo czyż wolno człowiekowi wydzierać sobie z piersi najlepsze, najszlachetniejsze, najpiękniejsze uczucie? Kto wie, może jedyne uczucie, które usprawiedliwia istnienia, które jest kwitnieniem duszy?... Zadeptać, zniszczyć to, wyprzeć się tego?... I w imię jakich racji?... By zyskać uznanie ludzi?... Co za głupota! Dla innych wyrzekać się siebie, wyrzekać się własnej najistotniejszej treści, własnego pragnienia szczęścia!”.

„Znachor” nie jest wyłącznie zapisem tragicznych losów dobrego człowieka, który zawiódł się na miłości oraz wyrachowanej kalkulacji innych. Te w końcu nieco ustępują pola młodym bohaterom, przeciwko uczuciu których piętrzyły się co rusz nowe przeszkody. Tym, co mnie w powieści najbardziej uwiera jest właśnie wyzierająca z niej ckliwość i pewien melodramatyzm, szczególnie mocno widoczny bliżej zakończenia. Taka rzewność nie przemawia do mnie. Wzruszenie też nie zapukało do przedsionka mego serca, ponaglane fantastycznymi i jakże naiwnymi zbiegami okoliczności dotyczącymi cudownego odnalezienia rodziny. Gdybym miała oceniać wyłącznie sam styl pisania Tadeusza ocena byłaby zapewne wyższa, patrząc jednak całościowo na powieść i to, że oprócz lekkiego rozbawienia nie zdołała wywołać we mnie większych emocji, nie mogę dać więcej. Była po prostu w porządku, daleko jej jednak do spodziewanej wspaniałości. Trudno mi orzec w jakim stopniu znajomość ekranizacji zaważyła na moim odbiorze.

Ta opinia będzie bazowała na trochę innych przemyśleniach, a mianowicie na tym, że zdarza mi się najpierw oglądnąć daną ekranizację książki, a dopiero później ją przeczytać. Wiem, że zazwyczaj postępujecie odwrotnie, że najpierw książka, potem film, ale jeżeli zdarzyło wam się zrobić tak jak mi to możecie napisać przy jakim tytule to było. 😄

Z trzech adaptacji filmowych „Znachora” nie widziałam tej przedwojennej, ale jak będę miała okazję to też z chęcią zobaczę. Pamiętam jak po obejrzeniu ekranizacji z lat 80 już mojej głowie zaświtała myśl, by poznać oryginalną książkową historię, ale nie udało mi się tego zrealizować. Oglądając w 2023 roku jej najnowszą wersję postanowiłam, że muszę to zrobić w najbliższym czasie, bo inaczej znowu ten tytuł umknie mi z listy książek do przeczytania. I tak się stało, że w 2024 roku to właśnie ze „Znachorem” rozpoczynam pisanie swoich książkowych przemyśleń, gdzie za trzy tygodnie stuknie mi równo trzy lata, od kiedy to robię. 👍

Co mnie zaskoczyło, a co nie, znając już filmy? Nie zaskoczyło mnie to, że Tadeusz Dołega-Mostowicz napisał świetną historię, którą spokojnie można nazwać ponadczasową i która za każdym razem chwyta za serce. Pomysł na nią jest urzekający i sprawia, że mam ochotę do niej wracać. Autor pozytywnie mnie zaskoczył tym jak pięknie pisze o miłości w przeróżnych jej odmianach, która niesie ze sobą dobre, ale i też trudne emocje.

Ogólnie zaskoczyło mnie rozłożenie fabuły, która dużo miejsca w książce poświęca na historię miłości Marysi i Leszka. Patrząc się na adaptacje, to zawsze był dla fabuły ważny element, ale gdzieś taki boczny do pewnego momentu, a tu w książce spokojnie połowa, jak i nawet nie więcej opiera się na ich historii. Zaskoczeniem była też dla mnie postać doktora Dobranieckiego, bo myślałam, że jego postawa w najnowszej adaptacji jest pomysłem reżysera, a tu się okazuję, że jednak oryginalnie autora. Nie zaskoczył mnie fakt, że postać profesora Wilczura mnie urzeknie i to do niego będzie należeć najwięcej cytatów, które sobie zaznaczyłam. ✨

Sedno zakończenia nie różni się od filmów, ale sposób jego przedstawienia już tak, więc do samego końca była to dla mnie fabularna gratka i ani przez moment nie przeszkadzło mi to, że już wiem o co tutaj chodzi.

Do tej pory "Znachor" znany był mi jedynie pod postacią ekranizacji, którą lubię i cenię. Jednak u mnie filmy mają się różnie - przeważnie więcej z nich nie pamiętam, aniżeli pamiętam. Dlatego kiedy pojawiła się pierwsza zapowiedź wznowionego wydania pomyślałam, że to szansa dla mnie na odświeżenie pamięci.

Profesor Wilczur zdobył międzynarodowe uznanie jako doskonały chirurg. Jednak sława to nie wszystko co liczy się w jego życiu. Po odejściu ukochanej żony, wędrując pustymi ulicami ulega wypadkowi i traci pamięć. Zapominając o swoim dawnym życiu podejmuje się wędrownego trybu życia i odwiedzając niewielkie wioski stara się zarobić, by przeżyć. Kiedy trafia pod dach wiejskiego gospodarza i zaczyna leczyć ludzi wieść szybko się rozchodzi i jako Antoni Kosiba przeprowadza skomplikowaną operację ratującą życie. Nie wszyscy są mu jednak przychylni.

Profesor Wilczur jak się okazało, ma wiele twarzy - dosłownie i w przenośni. Jako ceniony chirurg wykazał się precyzją i dokładnością ratując niejedno życie. Zdobył również szacunek swoich współpracowników. Jednak kiedy wciela się w postać Antoniego i zaczyna wieść zupełnie inne życie, pozbawione sławy także odnajduje się w roli. Właściwie wypada znacznie lepiej w naturalnym środowisku, aniżeli w sterylnym szpitalu. Niewątpliwie jednak obie jego postawy łączy wielkie zamiłowanie i pasja do tego czym się zajmuje - a to zasługuje na wielkie uznanie. Co najważniejsze, jest bohaterem życiowym, typowym, podobnym do wielu a jednak wyróżniającymi się - po prostu postacią, której losy wciągały mnie na każdym kroku. Szczególnie miłość, która jest tutaj wszechobecna i chociaż trochę zagubiona, bardzo silna.

Antoni Kosiba ratując życie chłopca, czy przeprowadzając mniejsze zabiegi pozwalające mieszkańcom wioski na normalne, zdrowe życie nie spodziewa się, że ludzka podłość nie ma granic. To zdecydowanie temat ponadczasowy - tego jak wielka może być zazdrość i jaka siła w niej drzemie nie trzeba nikomu tłumaczyć. Autor bardzo sprytnie zakreślił motyw społeczny, w którym osoba całkowicie zwykła i wyróżniająca się jedynie naturalnym darem z domieszką empatii musi stawić czoła zawiści i podłości. Miejscowy lekarz, zazdrosny o sukces Antoniego i pozbawiony pacjentów - a co za tym idzie, także dumy - podejmuje się nieczystej walki, która niekoniecznie zakończy się tak jak planował. To bez wątpienia motyw, który najbardziej przyciągnął moją uwagę, ale w całej książce jest ich znacznie więcej. Autor wykazał się niezwykłą umiejętnością tworzenia zawiłych, wciągających i świeżych tematów, które łączą się w naturalny sposób i razem tworzą spójną całość.

Są książki, które swoją ponadczasową formą na zawsze zostaną w pamięci wielu czytelników. "Znachor" jest tego doskonałym przykładem - mimo tego, że ekranizację oglądałam niezliczoną ilość razy to książka dostarczyła mi najcenniejszą lekcję, która mówi: żadnego człowieka nie da się zaszufladkować. Czasami warto zatrzymać się wśród nowości i cofnąć na chwilę do historii, która ma swój początek dawno temu.