Zbiór esejów „Widokówki z niebytu” – bardzo osobiste, wręcz intymne świadectwo czytania polskiej literatury w czasach jej schyłku i degradacji jej znaczenia. Zbigniew Machej – poeta, eseista i tłumacz (ze słowackiego i czeskiego), a także działacz i menedżer kultury, dyplomata – pisze o dziełach ważnych, a często zapomnianych, niepamiętanych lub nieobecnych w dyskursie wokół polskiej literatury współczesnej. Eseje mają wspomnieniowy i osobisty charakter. Jest w nich Kraków lat 80. XX wieku, poeci Nowej Fali, głównie Kornhauser i Zagajewski, trochę Szymborska i Różewicz (których autor znał osobiście), nieco mniej Miłosza, lecz już zupełnie nie ma Konwickiego, który był największą gwiazdą tamtej epoki. Dwa eseje autor poświęca kompletnie zapomnianemu i od dawna niewydawanemu pisarzowi i grafikowi Mieczysławowi Piotrowskiemu. Bo właśnie taka literatura interesuje go najbardziej – wspaniała, ale zapoznana, zepchnięta gdzieś w otchłań niemal niebytu. I stąd tytuł książki: Widokówki z niebytu. W książce znajduje się także jej sedno: raptularz lektur Zbigniewa Macheja z lat 2012 i 2013 (tuż po śmierci Wisławy Szymborskiej).
Poniższy cytat można uznać za jedno z głównych przesłań tych esejów:
„Jedno z wielkich nieszczęść polskiej literatury polega na tym, że jej ważne dzieła nigdy nie ukazują się na czas, nie są publikowane zaraz po ich napisaniu. Zdarza się, że jest to wina samych pisarzy, ale najczęściej dzieje się tak ze względu na sytuację polityczną, interes wydawców, z braku odpowiedniego mecenatu, także z powodu deficytu pogłębionej dyskusji publicznej o literaturze i w związku z literacką ignorancją polskiego społeczeństwa, które ma inne preferencje. Często, a właściwie prawie zawsze, tej nieszczęsnej ignorancji Polaków sprzyja system polityczny panujący w kraju nad Wisłą. Pogarda dla własnej literatury, zwłaszcza nowoczesnej, jest także elementem narodowej pychy i megalomanii. Polska literatura cierpi na chroniczny, norwidowski syndrom nierozpoznawania swoich arcydzieł na czas, zapoznawania, zapominania i odpominania ich dopiero przez nielicznych późnych wnuków. Destruktywne działanie tego syndromu sprawia, że komunikacja literacka w Polsce rzadko kiedy odbywa się o właściwej porze i na istotny temat. W sytuacji wolnego rynku, demokracji i inwazji popkultury literatura została wypchnięta z publicznego dyskursu. Co więcej, doszło do tego, że 99 procent Polaków nie czuje potrzeby czytania literatury pięknej. Przy czym stosunek intelektualnych elit do polskiej literatury jest nierzetelny, powierzchowny, skorumpowany przez literackie nagrody, zakłamany (także ideologicznie), a przede wszystkim pogardliwy. Dotyczy to także tak zwanych literaturoznawców, skupionych na własnych tematach i nauczycieli odrabiających szkolną pańszczyznę. Z tego powodu kultura w Polsce ponosi niepowetowane straty. Prawdziwe arcydzieła polskiej literatury, które mogłyby być uznane także za arcydzieła literatury światowej, zostały przez Polaków odrzucone, zepchnięte w ciemną otchłań, na pogranicze niebytu. Polska literatura to ciemny obszar wielkiego zapoznania”.
Książka wydana przy wsparciu Funduszu Popierania Twórczości ZAiKS.
O autorze:
Zbigniew Machej ? poeta, eseista i tłumacz (ze słowackiego i czeskiego). Działacz i menedżer kultury, dyplomata. Mieszka w Cieszynie.
Szukasz więcej propozycji? Zobacz nasze tytuły z kategorii literatura piękna polska
O czym traktuje książka "Widokówki z niebytu" autorstwa Zbigniewa Macheja?
"Widokówki z niebytu" to osobisty zbiór esejów poświęcony zapomnianym i marginalizowanym dziełom polskiej literatury. Zbigniew Machej analizuje w nim teksty, które mimo swojej wysokiej wartości artystycznej, zostały zepchnięte na margines publicznego dyskursu przez system polityczny lub rynkowy. Autor łączy tu perspektywę dyplomaty i tłumacza z intymnym doświadczeniem czytelnika śledzącego stopniową degradację znaczenia słowa pisanego w Polsce. Książka stanowi próbę przywrócenia pamięci o autorach takich jak Mieczysław Piotrowski, którzy niesłusznie zniknęli z powszechnej świadomości. To lektura obowiązkowa dla osób poszukujących głębokiej refleksji nad kondycją współczesnej kultury narodowej.
Czy eseje w tym zbiorze skupiają się wyłącznie na analizie tekstów literackich?
Eseje Zbigniewa Macheja wykraczają poza suchą analizę tekstów, oferując czytelnikowi bogate tło autobiograficzne i społeczne. Autor dzieli się swoimi osobistymi relacjami z wybitnymi twórcami, takimi jak Wisława Szymborska czy Tadeusz Różewicz, których miał okazję poznać osobiście. Teksty te są przesiąknięte atmosferą Krakowa lat 80. XX wieku oraz gorzkimi refleksjami nad rolą mecenatu w promowaniu sztuki wysokiej. Czytelnik odnajdzie tu unikalne połączenie krytyki literackiej z kroniką życia kulturalnego minionych dekad, co nadaje publikacji charakter świadectwa epoki. Dzięki temu dzieło zyskuje wymiar wielowymiarowy, łącząc teorię literatury z żywym doświadczeniem człowieka kultury.
Jaki okres w historii polskiej kultury przywołuje autor w swoich wspomnieniach?
Autor w swoich tekstach najsilniej odwołuje się do klimatu literackiego Krakowa z lat 80. XX wieku oraz okresu tuż po śmierci Wisławy Szymborskiej. Przywołuje on sylwetki poetów Nowej Fali, w tym Juliana Kornhausera i Adama Zagajewskiego, analizując ich wpływ na kształtowanie się ówczesnej tożsamości artystycznej. Machej z rozmysłem pomija postać Tadeusza Konwickiego, skupiając się na twórcach niesłusznie zepchniętych w ciemną otchłań zapomnienia. Ta historyczna perspektywa pozwala zrozumieć mechanizmy ignorancji, które autor definiuje jako chroniczny syndrom nierozpoznawania arcydzieł na czas. Lektura umożliwia prześledzenie ewolucji polskiego życia literackiego na przestrzeni ostatnich czterdziestu lat z perspektywy insidera.
Co wyróżnia formę zapisków lekturowych zawartych w tej publikacji?
Kluczowym elementem książki jest raptularz lektur z lat 2012-2013, stanowiący bezpośredni zapis intelektualnych poszukiwań i reakcji autora. Ta forma dziennika pozwala czytelnikowi zajrzeć za kulisy warsztatu eseisty i poznać jego spontaniczne opinie o czytanych na bieżąco tekstach. Zapiski te powstawały w specyficznym momencie dla polskiej kultury, co nadaje im dodatkowy walor dokumentalny oraz wysoką temperaturę emocjonalną. Machej nie tylko ocenia konkretne pozycje, ale diagnozuje przyczyny braku pogłębionej dyskusji publicznej o literaturze pięknej w dobie inwazji popkultury. Jest to rzadka okazja do prześledzenia procesu formowania się sądów krytycznych wybitnego tłumacza i menedżera kultury.
Dla kogo ta książka może okazać się zbyt wymagająca lub nieodpowiednia?
Publikacja ta nie jest odpowiednia dla osób poszukujących lekkiej literatury rozrywkowej lub prostych streszczeń popularnych obecnie dzieł. Ze względu na swój erudycyjny i często krytyczny charakter, książka wymaga od odbiorcy skupienia oraz przynajmniej podstawowej orientacji w historii polskiej poezji współczesnej. Autor bezkompromisowo punktuje ignorancję literacką społeczeństwa oraz powierzchowność elit, co może być wymagające dla czytelników niechętnych surowym diagnozom stanu kultury. Nie jest to również pozycja dla osób szukających informacji o twórczości Tadeusza Konwickiego, którego autor świadomie pomija w swoich rozważaniach. To dzieło skierowane do świadomego odbiorcy, gotowego na intelektualną konfrontację z trudnym tematem zapomnienia i degradacji sztuki.
