Toromorzemeville China

STOI NA STACJI LOKOMOTYWA, czyli o "Toromorzu" Chiny Mieville'a

Science fiction rządzi się swoimi prawami, wśród których najważniejszą jest PRZEKRACZANIE GRANIC. Nie jest to jednak zabieg zupełnie bezkarny. Wielu twórców myli pomysłowość ze śmiesznością, a ich irracjonalne pomysły zamiast czytelnika zachwycać jedynie go żenują, pozostawiając gorzki smak zawodu. I choć wydawać by się mogło, że wymyślone przez China Mieville'a olbrzymie krety, wynurzające się spod ziemi i zjadające ludzi, czy gigantyczne sowy, których szpony potrafią udźwignąć wagon pociągu stanowią idealny przykład do zobrazowania literackiego kiczu to jednak stać się tak nie może, a dlaczego? Bowiem Toromorze to intrygująca powieść łącząca różne style i konwencje, czerpiąca z takich klasyków literatury jak Moby Dick Hermana Melville'a, czy Diuny Franka Herberta.

Świat to jedno wielkie torowisko, niezliczona ilość wijących się i przecinających się wzajemnie szyn, które oplatają ziemię niczym sieć. Na jednym z przemierzających go pociągów-kretowników jako członek załogi podróżuje Sham Yes ap Soorap, przyuczający się do zawodu lekarza. Jednakże jego marne chęci nie rokują by w przyszłości wzbił się na szczyty medycyny. O wiele bardziej interesuje go odzysk, czyli przedmioty będące pozostałością po zamierzchłych czasach, których na toromorzu nie brakuje. Gdy młody kolejarz dokonuje niezwykłego odkrycia we wraku rozbitego pociągu wydaje się, że jego życie wreszcie opuszcza zła passa. Lecz Sham oprócz ponadprzeciętnej ciekawości posiada również wyjątkowy dar do ściągania na siebie niepotrzebnej uwagi i problemów, które z momentem zawitania w Manihiki, stolicy odzyskiwaczy, jedynie się potęgują...

Toromorze to dokładnie dziewiąta książka China Mieville'a, angielskiego pisarza, który w swych utworach łączy stylistykę charakterystyczną dla urban fantasy i cyberpunku. Uznanie dla jego twórczości znalazło odzwierciedlenie w nominacjach do rozlicznych prestiżowych nagród z nurtu science fiction i fantasy takich jak Hugo, Nagroda im. Arthura C.Clarke'a czy Locusa. Mimo że w Polsce nie należy do autorów rozchwytywanych, wręcz praktycznie nieznanych to jednak dzięki swej niebanalnej wizji przyszłości zaproponowanej w Toromorzu i łatwości z jaką przychodzi mu zaintrygowanie czytelnika niebanalną formą powieści pełną filozoficznych przemyśleń ma szansę wyjść z tej literackiej niszy obronną ręką.

Mieville zbyt pochopnie założył, że 420 stron powieści to optymalna ilość na opowiedzenie historii o tym, że świat mimo ciągłych powierzchownych przemian tak naprawdę zawsze pozostaje taki sam. Tworzący go ludzie mogą żyć na wielkim torowisku, przemieszczać się pociągami, podejmować się przekraczających ich możliwości prób rozwiązania przeszłości, wykorzystując swe innowacyjne technologie do potrzeb, o których ziemianom żyjącym przed nimi nawet się nie śniło, lecz wciąż w głębi duszy rządzą nimi tak proste mechanizmy jak notoryczna walka z przeznaczeniem, zemsta, chęć dokonania czynów wielkich i ważnych napędzanych filozofią życia, która dla wielu jest niezrozumiała i nic nie warta. Na przykładzie bohaterów takich jak uczący się życia Sham ap Soorap, czy doświadczona kapitan Nephi ukazuje proste prawdy rządzące człowiekiem niezależnie od czasu, w którym przyszło mu przepędzić życie, wzorując ich kreacje na przykładzie kapitana Ahaba ze wspomnianego Moby Dicka. Mieville próbuje udowodnić, że nikomu nieobce są pytania o sens i istotę życia, o Boga i o to, co można znaleźć po życiu.

Toromorze wpisuje się zatem w ramy zarówno powieści przygodowej, science fiction, jak i dramatu oraz rozważań filozoficznych. Autor pokusił się o narrację trzecioosobową przeplataną rozdziałami, w których prowadzi swoistą grę z czytelnikiem, kusząc go, zdradzając mu własne myśli na wiele tematów, formułując pytania, na które nie zawsze wynajduje odpowiedzi, pozostawiając pewne kwestie otwartymi dla czytelnika. Nie da się jednak zapomnieć, że mimo aspektów filozoficznych najnowsza książka Mieville'a to kawał dobrego science fiction, w którym przygoda miesza się z dramatem, a akcja osadzona jest w wielce intrygującym miejscu. Świat przedstawiony w Toromorzu skonstruowano na podwalinach współczesności, mimo że jego czas jest trudny do zdefiniowania i znajduje się w bliżej nieokreślonej erze, czy eonie.

Wdrożenie się w akcję nie jest trudne, bowiem już od pierwszej strony obezwładnia nas pomysłowość autora, która równa się jego talentowi pisarskiemu. Czyta się szybko, a kolejne rozdziały połyka się w zastraszającym tempie, aż strach by na końcu nie dostać zgagi od nadmiaru wrażeń. Wydawać by się mogło, że Toromorze nie posiada wad, lecz niestety nie jest aż tak kolorowo. Nie da się ukryć, że znaczącym minusem jest objętość powieści. Nie sądziłam, że to możliwe, ale książka jest zdecydowanie zbyt krótka. Będąc w połowie ma się wrażenie, że ilość stron do końca nie wystarczy by satysfakcjonująco rozwiązać całą akcję. Od tego momentu fabuła pędzi na łeb na szyję niczym N700 Shinkansen po japońskich torach, choć tak mocno chcielibyśmy się zatrzymać i pozostać w świecie Shama na kilkaset stron dłużej.

Neil Gaiman określił Toromorze jako Opowieść na miarę nowego wieku i trudno się z nim w tej kwestii nie zgodzić. Nie jest to może powieść zbyt odkrywcza, bowiem powiela znane i wielokrotnie powtarzane schematy, na których zbudowane jest science fiction, lecz ani trochę nie umniejsza to jej wartości. Toromorze to świetna opowieść o przygodzie, przeznaczeniu, naszej przyszłości, ale i o nas samych, przekazująca ponadczasowe wartości i próbująca odpowiedzieć na stawiane od wieków pytania o istotę i sens istnienia.

***