„To jest najlepsza czeska książka, o której (chyba) nigdy nie słyszeliście” – napisał Wojciech Szot, recenzent znany z wybredności. Podzielił się z czytelnikami fantazją, że wspaniale byłoby ją zobaczyć wydaną w serii Stehlík. Dlaczego? „Dlatego że książka Třešňáka to niezwykle sprawne (i niezbyt obszerne) połączenie Mrożka z Kafką, Beckettem i czeskim humorem”.
Pan Moritz jest czeskim malarzem. Utrzymuje się z malowania żółtych obrazów dla Chińczyków mieszkających w Niemczech. Jest przekonany, że uwielbiają żółty kolor. Wynajmuje mieszkanie wspólnie ze swoim przyjacielem, również czeskim emigrantem. Każdy dzień rozpoczynają od rytuału jajka: „Pan Moritz podszedł do stołu, siadł na jednym z dwóch krzeseł i, jak co rano, obtłukł swe jajko o kant biurka. – Niech pan nie obtłukuje co rano swego jajka o moje biurko! – zaprotestował pan Prag, jak co rano”. Nad ich rutynowym życiem wisi tajemnica zniknięcia rodziców pana Moritza, któremu jest ona najzupełniej obojętna, za to intryguje jego przyjaciela i staje się w konsekwencji katalizatorem festiwalu słodko-gorzkich znajomości.
Powieść Třešňáka może być uzupełnieniem losów Czechów opisywanych przez Mariusza Szczygła w Gottlandzie. „Pewien komik – pisał Szczygieł – występuje dla żołnierzy pogranicza i ucieka z rodziną do Niemiec podczas przerwy w występie. Akurat nikt nie pilnuje granicy, bo wszyscy czekają na drugą część programu. (…) Były ambasador w Bułgarii ucieka ukryty w dużej skrzyni na książki, którą ambasador Meksyku zgłasza jako bagaż osobisty”. Tak wyglądały ucieczki z Czechosłowacji po zwycięstwie komunistów w 1948 roku i zamknięciu kraju. Rodzice tytułowego pana Moritza także zbiegli za granicę. W dniu ucieczki – 16 kwietnia 1950 roku – zrobili sobie wspólne zdjęcie. Pan Moritz miał wtedy dziewięć miesięcy. „Już przed fotografowaniem ojciec napoił mnie odwarem z maku i wlał we mnie jeszcze pół setki rumu. Potem owinęli mnie w koce i śpiącego położyli w bagażniku starego forda stanowiącego własność mojego stryja. Położyli mnie w przegródce na zapasowa oponę i przykryli skrzynką z narzędziami” – opowiada główny bohater. Po przebudzeniu nigdy już rodziców nie zobaczył. To zdjęcie staje się dla Třešňáka, który w powieści przyjmuje pseudonim pan Prag (po niemiecku Praga), inspiracją do śledztwa, co naprawdę przydarzyło się rodzicom Moritza.
Mikropowieść Vlastimila Třešňáka inspirowana jest emigracyjnym życiem – jego własnym i Václava Martínka, przyjaciela pisarza. Akcja nie ma w sobie krztyny patosu. Cechują ją raczej lekkość i sarkazm Kurta Vonneguta.
Szukasz więcej propozycji? Zobacz nasze tytuły z kategorii literatura piękna obca lub z serii Czeskie Klimaty
Jaki rodzaj humoru dominuje w powieści "To co najistotniejsze o panu Moritzu"?
Książka opiera się na specyficznym czeskim humorze, który łączy w sobie elementy absurdu, sarkazmu oraz czarnej komedii. Autor świadomie rezygnuje z patosu na rzecz lekkości kojarzonej z prozą Kurta Vonneguta czy Samuela Becketta. Czytelnik odnajdzie tu liczne sceny balansujące na granicy śmiechu i egzystencjalnej melancholii, co jest charakterystyczne dla losów środkowoeuropejskich emigrantów. Taka unikalna konstrukcja sprawia, że trudne tematy historyczne stają się przystępne i niezwykle błyskotliwe w odbiorze.
Czy ta książka jest powiązana z reportażami Mariusza Szczygła?
Powieść Vlastimila Třešňáka stanowi literackie dopełnienie losów czeskich emigrantów opisywanych przez Mariusza Szczygła w słynnym "Gottlandzie". Choć jest to fikcja literacka, autentyzm przeżyć bohaterów wynika bezpośrednio z osobistych doświadczeń autora, który sam żył na wygnaniu. Tekst rzuca nowe światło na ucieczki z Czechosłowacji po 1948 roku, pokazując ich ludzki i często groteskowy wymiar. Lektura pozwala lepiej zrozumieć mentalność osób zmuszonych do opuszczenia ojczyzny w czasach komunizmu.
Na czym skupia się fabuła mikropowieści "To co najistotniejsze o panu Moritzu"?
Głównym wątkiem jest śledztwo prowadzone przez przyjaciela tytułowego bohatera, dotyczące tajemniczego zniknięcia rodziców pana Moritza. Akcja osadzona jest w realiach emigracyjnych w Niemczech, gdzie codzienna rutyna miesza się z poszukiwaniem prawdy o ucieczce z kraju w 1950 roku. Postacie budują swoją tożsamość poprzez powtarzalne rytuały oraz słodko-gorzkie relacje z innymi wygnańcami. Całość jest krótka, treściwa i pozbawiona zbędnych opisów, co nadaje opowieści dużą dynamikę.
Dla kogo ta pozycja może okazać się nieodpowiednim wyborem?
Książka ta nie będzie dobrym wyborem dla czytelników poszukujących klasycznych, podniosłych dramatów historycznych lub wartkiej akcji sensacyjnej. Ze względu na silne osadzenie w estetyce absurdu spod znaku Kafki i Mrożka, może ona zniechęcić osoby preferujące pełną dosłowność oraz realizm w literaturze pięknej. Brak tu również tradycyjnego, emocjonalnego podejścia do traumy rodzinnej, co autor zastąpił specyficznym dystansem i wszechobecną ironią. Jeśli szukasz obszernej sagi rodzinnej z wieloma wątkami pobocznymi, ta skondensowana forma mikropowieści może nie spełnić Twoich oczekiwań.
W jakim klimacie utrzymana jest narracja Vlastimila Třešňáka?
Narracja cechuje się niezwykłą sprawnością językową, łącząc surrealizm z codzienną prozą życia czeskiego malarza na obczyźnie. Autor posługuje się oszczędnym, precyzyjnym stylem, w którym każde zdanie buduje atmosferę lekkiego wyobcowania i egzystencjalnej zagadki. Mimo poruszania trudnych tematów straty i przymusowego wygnania, lektura pozostaje odświeżająca dzięki błyskotliwym dialogom oraz komizmowi sytuacyjnemu. To doskonała propozycja dla miłośników literatury wysokiej, którzy cenią sobie treściwe i gęste od znaczeń historie.
