Ostatni

Łódź to miasto, które w moim serduchu ma swoje miejsce. Czymś naturalnym było więc sięgnięcie po „wstrząsający reportaż”, jak krzyczy okładka, będący próbą rzucenia nowego światła na nigdy dotąd niewyjaśnioną zagadkę kryminalną (choć kiedy mowa o śmierci aż siedmiu osób, określenie „zagadka kryminalna” wydaje mi się dalece niestosowna).

W „Ostatnim” przenosimy się do roku 1988, kiedy to ma miejsce pierwsze zabójstwo. Ofiarą jest mężczyzna, którego zwłoki ulegają powolnej degradacji, o czym świadczy woń wydobywająca się z mieszkania przez każdą możliwą szczelinę. To nie jest łatwe śledztwo. Przez kraj powoli przetacza się już fala strajków, ludzie, zwłaszcza robotnicy, a już szczególnie ci łódzcy, nie lubią się z milicją i niechętnie z nią współpracują. Dodatkowym utrudnieniem jest fakt, że zamordowany mężczyzna był homoseksualistą, co z kolei wiąże się z automatyczną stygmatyzacją, zarówno ze strony organów państwowych, jak i społeczeństwa. Prawda o denacie klaruje się więc wyjątkowo wolno. Powiedzmy sobie szczerze, to nie są sprawy priorytetowe. Na jednym trupie się jednak nie kończy. Po jakimś czasie ktoś w końcu zaczyna łączyć kropki, ale czy to da ostateczną odpowiedź na pytanie, kim jest morderca?

Książka Zuzanny Bukłahy i Kacpra Sulowskiego nie jest tylko surowym przedstawieniem obszernej dokumentacji sądowej. To też sentymentalna podróż w peerelowską przeszłość, niekiedy do miejsc istniejących już tylko z nazwy, na przykład do Dworca Łódź Fabryczna, który dzisiaj jest już zupełnie innym tworem (i piszę to z pełną odpowiedzialnością, kto mieszka w Łodzi, ten wie, o czym mowa). Zupełnie rozczuliło mnie wspomnienie o „Kamiennym kręgu”, emitowanym wówczas w telewizji. Do tej pory pamiętam, jak zasiadałam z Babcią na wersalce, żeby obejrzeć tak wyczekiwany, kolejny odcinek. To były czasy...

Jedyny minus — brak informacji, że to BELETRYZOWANE true crime. Nieładnie tak.

 To jest właśnie propozycja na którą z niecierpliwością czekałem. Fabularyzowany reportaż "Ostatni" opowiada o seryjnym mordercy, który nigdy za swoje zbrodnie nie został osądzony. Roman Pawluk, bo o nim mowa, zamordował na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych siedmiu homoseksualnych mężczyzn. W książce przeraża nieudolność policji i organów śledczych. Zuzanna Bukłaha i Kacper Sulowski wykonali kawał rzetelnej, dziennikarskiej pracy. Sięgnęli do dna  Archiwum X. Serdecznie polecam !

Moda na true crime sprawiła, że do świadomości ogółu dostaje się coraz więcej informacji o polskich sprawach kryminalnych. Nie mamy tendencji do czynienia z przestępców elementów popkultury jak dzieje się to na Zachodzie, ale odnoszę wrażenie, że zbrodnie popełnione u nas przerażają jeszcze bardziej. Mimo to w kwestii seryjnych zabójców może pochwalić się dobrymi statystykami wykrywalności, wszak uznaje się oficjalnie, że tylko jeden uniknął sprawiedliwości.

"Ostatni" to reportaż Zuzanny Bukłahy i Kacpra Sulowskiego dotyczący nierozwiązanej sprawy zabójstw gejów z Łodzi. Muszę przyznać, że odnoszę wrażenie, że dopiero teraz przestaje to być temat tabu i coraz więcej szczegółów przedostaje się do opinii publicznej. Dokładnie rok temu czytałam "Mordercę z pikiety" Arkadiusza Lorenca i dopiero wtedy tak naprawdę poznałam większość tej historii, zabrakło mi tam jednak informacji dotyczących przełomu, a pojawiła się sugestia, że takie się znajdą.

W "Ostatnim" rzeczywiście mamy rzetelne dziennikarskie śledztwo i jasno przedstawioną, wiarygodną teorię dotyczącą sprawcy. To jedna część tej książki, ta faktycznie reporterska. Większość stanowi jednak fabularyzowana wersja wydarzeń z lat 1988-1993. Może i dzięki temu łatwiej się przyswaja całą historię, ale wolałabym chyba, gdyby całość została opisana w formie przedstawienia zgromadzonego materiału.

Zuzanna Bukłaha i Kacper Sulowski wykonali jednak kawał dobrej roboty, obnażając słabość służb odpowiedzialnych za śledztwa dotyczące morderstw. Zaczęło się od milicji, a po przekształceniu jej w policję wcale nie było lepiej. Morderca wybrał sobie okres idealny, nie tylko ze względu na przemiany systemowe i społeczne, ale też w związku z wyjątkowo represyjną akcją Hiacynt. Z perspektywy czasu widać wyraźnie, że tak naprawdę nikomu "na górze" nie zależało na schwytaniu seryjnego, a tym bardziej na ujawnieniu, że taki aktywnie działa.

Zaniedbania sprzed trzydziestu pięciu lat wydają się być już niemożliwe do naprawienia. Sprawą zajęło się Archiwum X, wszystko teoretycznie jest oczywiste, ale bez dowodów nie uda się doprowadzić sprawcy przed oblicze sprawiedliwości. Możemy dopisać więc mordercę z pikiety do niechlubnej listy historii kryminalnych budzących ogromne wątpliwości.

"Ostatni" to reportaż, który warto przeczytać nie tylko ze względu na nowe doniesienia, ale też choćby przez scenki obyczajowe z przełomu lat 80. i 90. z części fabularyzowanej. Koloryt tamtych czasów, otwartość sąsiedzka i spędzanie czasu ze znajomymi znajomych to coś, co ja znam już tylko z opowieści, więc stanowi dla mnie dodatkową wartość.

Moje 8/10.