Ostatni pisarz

Wrocław, rok 2079

Emerytowany policjant powraca do nierozwiązanej sprawy, która położyła się cieniem na jego karierze - nieznany sprawca twórców opowieści. Twórców biorących udział w pojedynkach logomachów. „Takich pojedynków odbywało się we Wrocławiu dużo. Ludzie chętnie za nie płacili, dobrze się bawili, a niektórzy logomachowie – pokonawszy szczeble kolejnych lig – uzyskiwali status gwiazdy o wielkich zasięgach.” Giną kolejni logomachowowie, a wrocławska policja jest bezradna, mimo całej zaawansowanej technologii. Według wszystkich, za sprawą zabójstw stoi ciemna inteligencja, czyli jak w pisze w swoim pamiętniku stary policjant, ktoś „kogo nigdy nie znaleźliśmy, bo okazało się, że te wszystkie komunikaty zostały wygenerowane przez algorytmy i boty – czyli ciemną inteligencję właśnie.” Tylko, jaki jest motyw ciemnej inteligencji? Dlaczego każe zabijać?

„Ostatni pisarz” to według zapowiedzi wydawcy „futurystyczna powieść kryminalna” i do pewnego stopnia jestem w stanie się z tym zgodzić, jednak nie do końca. Tak, mamy kryminalną zagadkę zabójstw na logomachach, ale mamy również mnóstwo „wstawek” dotyczących społeczeństwa i wpływu sztucznej inteligencji na twórców, zwłaszcza pisarzy.

Pozwólcie, że zacznę od wykreowanego świata. Rok 2079. Nie ma już Unii Europejskiej, jest Paneuropa, a Wrocław jest jednym z Paneuropejskich stanów. Brzmi dobrze, prawda? Państwa-miasta łączy szybka kolej, pozwalająca na ekspresowe przemieszczanie się. To z tych dobrych wiadomości. Ze złych: rozwarstwienie społeczne jeszcze się pogłębiło, a poprawność polityczna wzbiła się na nieznane wyżyny. Zostały zniesione wszelkie ograniczenia dotyczące tzw. wolności słowa. „Wtedy to właśnie ustne występy, pozbawione gorsetu oskarżeń o promowanie nienawiści, zaczęły się bujnie krzewić we wszystkich stanach Paneuropy”. Czy właśnie tego chcemy? W futurystycznym Wrocławiu parytety dotyczące wykształcenia, pozycji w pracowniczej hierarchii, czy wybór płci został wzniesiony (moim zdaniem) aż do granic absurdu. Ta warstwa powieści przyciągnęła moją uwagę do tego stopnia, że zastanawiałam się nad intencjami autora: czy popiera tak daleko idącą poprawność polityczną, czy też stawiając na satyrę i groteskę, ją krytykuje. Myślę, że w tym przypadku tylko autor to wie, a czytelnikowi pozostaje interpretacja.

Ważnym wątkiem, wokół którego toczy się akcja, jest tworzenie utworów literackich oraz seriali opartych na nich przez algorytmy sztucznej inteligencji. Prawa autorskie praktycznie nie istnieją, każdy może tworzyć historie i/lub stawać się ich częścią np. poprzez uczestnictwo w pojedynkach logomachów. Co przerażające, powieści dla kobiet praktycznie całkowicie generuje sztuczna inteligencja. W tym miejscu musiałam zadać sobie pytanie, czy powieści dla kobiet są aż tak schematyczne, czy też my kobiety, jesteśmy tak mało wymagające, aby zadowolić się schematami. Moje konkluzje nie były zbyt wesołe.

Przejdźmy w końcu do wątku kryminalnego, bo w końcu to „futurystyczna powieść kryminalna”. Wątek kryminalny został przedstawiony poprzez pamiętnik starego policjanta oraz opowieść Stecia, która koncentruje się sprawie jednego z logomachów. Przyznaję, że przeskoki narracyjne wymusiły na mnie dużą koncentrację na historii. Czasami policjant pisze o przeszłość, czasami jednak wyprzedza narrację i daje znać czytelnikowi, o czym będzie opowiadał za chwilę. Z tego powodu przez większość powieści przeważa narracja pierwszoosobowa, dająca wgląd w myśli i czyny bohaterów.

W warstwie językowej pojawia się wiele neologizmów. Autor bawi się słowem, tworząc nowe nazwy dla nieistniejących (jeszcze) zawodów czy urządzeń. Znaczenie poszczególnych słów czytelnik odkrywa wraz z ich pojawianiem się, budując samemu swoisty słownik. Jestem ciekawa, czy słowa wymyślone przez Krajewskiego pojawią się w słownikach, podobnie jak pojawiły się słowa wymyślone przez Lema.

Całość czyta się dobrze. Zagadka kryminalna wciąga, a wykreowany świat skłania do refleksji zarówno nad granicą wolności słowa czy wpływu sztucznej inteligencji na twórców literackich.

Zachęcam do sięgnięcia po tę futurystyczną powieść kryminalna, tak daleką od dobrze znanych retro kryminałów.

Swoja przygodę z książkami Marka Krajewskiego zacząłem z retrokryminałem czyli Demonomachią. Potem przyszła kolej na rozgrywającą się współcześnie Ostrą, a teraz w moje ręce trafił Ostatni pisarz, coś co wydawca książki określa jako dystopijny cyberkryminał, czyli nowość w dorobku pisarza. Jak sobie poradził autor w futurystycznym świecie, zdominowanym przez Sztuczną Inteligencję? Moim zdaniem bardzo dobrze. Nie będę pisał o intrydze, bo Marek Krajewski jest już mistrzem w pisaniu tego typu historii i nic nikomu nie musi udowadniać, ta trzyma się tu kupy i jest dopracowana w każdym szczególe. To co mnie urzekło w najnowszej, pierwszej futurystycznej powieści kryminalnej Wrocławianina to właśnie obraz świata w niej przedstawiony, niby daleki, a całkiem bliski, bo rzecz dzieje się przecież w 2079 roku, więc tuż tuż. To świat, gdzie bycie twórcą bez wspomagaczy mikroprocesorów jest prawdziwą sztuką, a może być nawet formą buntu, za którą trzeba słono płacić. Z kolei technologia, od której nie da się już uciec i która całkowicie zdominowała świat, okazuje się być równie groźna co użyteczna. Książka jest ukłonem w stronę twórczości Stanisława Lema i miejscami widać to nawet wyraźnie. Ci czytelnicy, którzy nie lubią dzieł autora Solaris nie powinni się jednak martwić i mogą śmiało sięgać po Ostatniego pisarza, bo jest to tylko hołd, a nie pisanie w stylu polskiego mistrza fantastyki naukowej. Zadowoleni za to będą fani serialu Black Mirror, bo w tej powieści klimat i atmosfera bardzo hit Netflixa przypominają. W sumie ta dystopia zaskakuje, a to chyba dobrze. Autor udowadnia, że czuje się dobrze w każdej stylistyce i czasoprzestrzeni, więc nasuwa się pytanie jaka będzie jego następna książka? Ta jest bardzo dobra.

Za książkę dziękuję @wydawnictwoznakpl