Orkiestra szaleńca

Uwertura dla opętanych. Jak Edward Brooke-Hitching dyryguje chaosem

Wyobraźcie sobie filharmonię, w której instrumenty nastrojono na częstotliwość czystego obłędu, a kompozytorzy zamiast klasycznej harmonii wybierają sfery niedostępne dla przeciętnego ucha. Edward Brooke-Hitching, najwybitniejszy kustosz historycznych kuriozów, powraca z „Orkiestrą szaleńca” – albumem, który udowadnia, że najpiękniejsze i najbardziej niepokojące melodie ludzkości rodziły się tam, gdzie kończył się zdrowy rozsądek.

Współczesny świat przyzwyczaił nas do muzyki jako produktu – cyfrowego pliku, idealnie wyczyszczonej ścieżki dźwiękowej, towarzysza codziennych zakupów czy joggingu. Brooke-Hitching brutalnie i błyskotliwie wyrywa nas z tej strefy komfortu. Przypomina, że u zarania muzyki nie stała wyłącznie matematyczna precyzja Pitagorasa, ale też lęk, ekstaza i obsesja. Ta publikacja to literacki gabinet osobliwości, w którym każdy „eksponat” ma swoją partyturę. Autor z detektywistycznym zacięciem tropi losy kompozytorów, którzy wierzyli, że nuty dyktują im głosy z zaświatów, oraz wizjonerów budujących instrumenty tak dziwne, że ich istnienie wydaje się niemal sennym koszmarem.

To, co w tej książce uderza najbardziej, to fizyczna obecność szaleństwa w konstrukcji samych narzędzi pracy muzyka. Brooke-Hitching opisuje obiekty, które dziś wydają się makabrycznym żartem lub czystą patologią: od organów zbudowanych z żywych istot, po harmoniki szklane oskarżane o wpędzanie wykonawców w nieuleczalną melancholię i drżenie rąk. Nie jest to jednak tania sensacja. Autor pisze o tych fenomenach z ogromną empatią i brytyjskim, lekko zdystansowanym humorem. Rozumie, że za każdym „szalonym” pomysłem stała autentyczna, często tragiczna potrzeba dotknięcia absolutu lub zagłuszenia wewnętrznych demonów.

Wizualna strona „Orkiestry szaleńca” to edytorski majstersztyk. Wydawnictwo REBIS stanął na wysokości zadania – wielki format, twarda oprawa i nasycone barwy reprodukcji manuskryptów oraz rycin sprawiają, że lektura staje się doświadczeniem niemal snycerskim. Przeglądając ryciny przedstawiające zapomniane, fantazyjne instrumenty czy portrety artystów o płonących spojrzeniach, mamy wrażenie, że trzymamy w dłoniach przedmiot, który sam mógłby być częścią opisywanej kolekcji. To książka typu coffee table book w najlepszym tego słowa znaczeniu – taka, którą kładzie się na widocznym miejscu nie po to, by imponować gościom, ale by w każdej wolnej chwili móc zanurzyć się w jej osobliwym świecie.

Dla czytelnika szukającego w kulturze czegoś więcej niż tylko powierzchownej rozrywki, Brooke-Hitching jest przewodnikiem idealnym. Nie przytłacza akademickim żargonem, nie bawi się w nudne datowanie. Zamiast tego serwuje nam opowieść o pęknięciach w ludzkiej psychice, z których wylewa się najpiękniejsza i najbardziej niepokojąca sztuka dźwięku. „Orkiestra szaleńca” uświadamia nam, że geniusz rzadko bywa „normalny”, a utwory, które dziś uznajemy za kanon, często rodziły się w bólach, o których wolelibyśmy nie pamiętać. To lektura obowiązkowa na wieczory, kiedy cisza w domu staje się zbyt głośna. Warto wtedy otworzyć tę księgę i pozwolić, by Brooke-Hitching opowiedział nam o tych, którzy słyszeli więcej niż inni. Nawet jeśli cena za ten słuch była najwyższa z możliwych.

Podobno gdy odrzuca się niemożliwe to, co pozostaje musi być prawdą nawet jeśli wydaje się nieprawdopodobne. No cóż czasem ta cała reszta i tak jest nie do uwierzenia, a jej źródło jest jedno. Ludzka wyobraźnia przecież nie zna granic i muzyka również podlega tej zasadzie.

Kilkanaście rozdziałów interesująco zatytułowanych, ponad dwieście stron niecodziennych informacji, wiele ciekawych ilustracji. W telegraficznym skrócie, jaki nie oddaje nawet w małym procencie tego, co zawiera „Orkiestra szaleńca. Największe kurioza w historii muzyki”. Lekturę można rozpocząć od pierwszych stron i sumiennie kontynuować kartkę po kartce lub wybierać intrygujące części, chociaż mówiąc szczerze to opcja numer dwa i tak skończy się tym, iż nie oprzemy się zaciekawieniu by zapoznać się od razu z całością. Jedno jest pewna ta książka jest nie tylko dla fanów muzyka, bez względu na gatunek, lecz dla każdego, kto lubi mało znaną wiedzę lub też taką, wydającą się całkowitą nieprawdą. Jednak okazuje się, że świat muzyki kryje wiele niezwykłych osobliwości, niekiedy ukrytych gdzieś w dziejowych annałach albo o jakich nie wspomina się przy okazji oficjalnych biografii. Spojrzenie na świat dźwięków z różnorodnych perspektyw i odszukanie w nim tego, o czym zapomniano, co zaginęło lub też celowo ukryto odsłania nowe oblicza znanej tematyki. Trzeba przyznać, że autor podszedł do muzycznej sfery w szerokim ujęciu i nie zapomniał o detalach, również pod względem wizualnym. Ilustracje stanowią doskonałe uzupełnienie słów, są nie tyle wyłącznie dodatkiem albo też ozdobnikiem, a bardziej integralną częścią książki. Okazuje się, że tytuł nie jest ani na wyrost, a ni tym bardziej nieadekwatny do tego treści, wprost przeciwnie i stanowi doskonały wstęp do tego, czeka na nas podczas czytania lub raczej poznawania innej twarzy muzyki.