O

Są książki, po których lekturze trudno ubrać w słowa emocje towarzyszące czytaniu. Trudno napisać opinię, która odda choć w części obezwładniające uczucie osamotnienia po przewróceniu ostatniej strony. Szczególnie gdy towarzyszy nam świadomość, że Miki Liukkonen nie stworzy już dla nas kolejnej literacko-egzystencjalnej uczty. Rys biograficzny napisany tytułem wstępu przez tłumacza, Sebastiana Musielaka, nadaje późniejszej lekturze dzieła wydźwięk osobisty, wnosząc nutę smutku i straty. Jest jednocześnie hołdem oddanym temu wyjątkowemu, młodemu pisarzowi, dla którego czas zatrzymał się w 2023 roku.

„O, albo uniwersalny traktat o tym, dlaczego sprawy mają się tak, a nie inaczej” to literacki kolos, którego również nie sposób ująć w proste ramy fabularne. Bo ten zaledwie trzydziestokilkuletni pisarz, a zarazem jeden z najbardziej przenikliwych obserwatorów współczesności, stworzył dzieło totalne, obnażając światy swych bohaterów najeżone lękami, neurozami, obsesjami, pokręconymi relacjami, poczuciem wyobcowania i wewnętrznego chaosu.

Na tle tragicznego wydarzenia, samob0jstwa młodej studentki, rozgrywa się setka osobistych batalii z istnieniem. A wszystko to rozpisane na 1000 stron i ponad 100 postaci, z dygresjami, listami, bogatymi przypisami, historiami w historiach, które razem układają się w mapę współczesnego zagubienia. Nie brak tu osób uciekających w nicość, skrywających się w bezpiecznej bańce szopy i tych walczących każdego dnia z plikiem żółtych karteczek w ręku, piszących książkę kucharską dla neurotyków czy wydobywających muzykę z bakłażanów.

Brzmi to trochę jak majaczenie? Tak może się wydawać na pierwszy rzut oka. Ale wielkość autora objawia się nie tylko w mistrzowskim kreowaniu postaci, które pozwala z łatwością poruszać się w tym tłumie bohaterów, ale też w umiejętności patrzenia głębiej, pod powierzchnię codziennych masek, poza utarte stereotypy. Jego bohaterowie są zranieni, nienormalni w normalności, przesiąknięci świadomością, że coś poszło nie tak, tylko nikt nie wie dokładnie co. Jakby wszyscy tkwili w jednym wielkim eksperymencie, z którego nie ma wyjścia. W którym czas się wymyka, a jedne dziwne wydarzenia rodzą kolejne. A przecież chcą żyć. Jakoś.

Autor pokazuje, że świat jest zbyt skomplikowany, by go pojąć, ale zbyt ważny, by go ignorować. Z każdej strony tej książki przebija świadomość nadwrażliwości, która była przekleństwem i błogosławieństwem Liukkonena. To powieść, która smuci, bawi, otwiera oczy i oferuje tak wiele, że trudno to wszystko pomieścić w sobie. Ale właśnie tak działa wielka literatura. Nie zostawia Cię takim samym.

„O” można z powodzeniem nazwać testamentem człowieka, który nie doczekał kolejnego rozdziału, ale zostawił nam coś, do czego możemy wracać w nieskończoność. Bo to nie jest książka do jednorazowego przeczytania. To podróż. Do środka siebie. I z powrotem.

„O” Mikiego Liukkonena to układ nerwowy współczesności, traktat o przeciążeniu, które przeradza się w manie, i o języku jako jedynym systemie podtrzymującym życie autora, który przestał ufać rzeczywistości.

Ten młody człowiek był pisarzem maniakalnym. Pisał po to, by przetrwać własne ciało. Jego biografia, pierwsze załamanie emocjonalne w wieku 9. lat, przerwana terapia, obsesyjny rytm pracy, jest tu kluczem do zrozumienia. To powieść, w której 100 postaci nosi fragmenty tego samego lęku: panicznego, trudnego do nazwania, napadowego jak nocny bezdech. Każda z nich wydaje się sobowtórem autora, każda powtarza jego obsesje: czystości, kontroli, rytuału, pamięci, przemijania. W ich języku drży niepokój człowieka, który próbuje oddzielić myśl od kompulsji.

Czytając „O”, miałam wrażenie, że autor rozdaje własne fobie, rytualnie, konsekwentnie, w geście desperacji. Jakby próbował rozproszyć własny strach, dzieląc go na wielu. To przypomina strategie obronne znane z psychoanalizy: rozszczepienie, projekcję czy przeniesienie. W tym sensie powieść jest wielką sesją terapeutyczną przerwaną w połowie, zamiast ulgi, pozostaje napięcie, które rozsadza strukturę tekstu.

Liukkonen pisał 6. dni w tygodniu po 10. godzin (jednak obstawiam więcej). Jego dieta to kawa, lody i woda mineralna. Dzień po dniu. To nie przypadek, że „O” brzmi momentami jak zapis neuronów na granicy wyczerpania. Kofeina podnosi poziom dopaminy i noradrenaliny, substancji odpowiedzialnych za czujność i mobilizację, ale blokuje receptor GABA, naturalny hamulec układu nerwowego. Brak tego hamulca to właśnie lęk, napięcia, problemy ze snem, nadmiar myśli, które nie chcą się zatrzymać. Pisanie przestaje być aktem kreacji. Człowiek sam siebie wykończył.

Pytanie, które pozostawia po sobie to tomiszcze, nie dotyczy wyłącznie literatury. To pytanie o „higienę pracy twórczej” i granice między pasją a autodestrukcją. Czy można pisać w nieskończoność, gdy ciało błaga o sen? Czy można żyć w ciągłym przepływie dopaminy, adrenaliny i myśli, które nie mają ujścia? Czy w ogóle możliwa jest „zdrowa” literatura w epoce neurochemicznego przeciążenia?

Powieść Liukkonena nie ma fabuły w tradycyjnym sensie. To sieć mikrohistorii, luster i obsesji. Autor interesuje się językiem, jego rytmem, nie sensem. „O” można czytać jako literacki odpowiednik EEG, zapis aktywności chorego mózgu, który próbuje utrzymać spójność. To także alegoria współczesnej kultury, w której każda jednostka nosi w sobie mikroskopijną cząstkę zaburzenia: depresji, nerwicy, wypalenia czy kompulsji.

Literatura o zdrowiu psychicznym często bywa sentymentalna, ale „O” jest brutalnie precyzyjne. Przygląda się rozkładowi. Jakby autor chciał udowodnić, że „świat można opisać jedynie z perspektywy rozbitego umysłu”. Ta książka uczy empatii wobec nienazwanych napięć. To książka o granicach ludzkiej percepcji, o neurobiologii samotności, o współczesnym człowieku, który nie przestaje się bać, nawet kiedy wszystko ma. Zdecydowanie warto sięgnąć!

IG @angelkubrick

Czasem zbyt trudno ubrać w słowa to, co wywołuje dana historia, bo nie chodzi o fabułę, styl i emocje, ale o to, w jaki sposób wchodzi do głowy, wpływa na myśli, spojrzenie na świat, a nawet codzienne decyzje, dotyka w najbardziej nieoczywistych sferach życia, trafia w bolesne miejsca, o których istnieniu może sami nie mieliśmy pojęcia. W takich chwilach słowa są niewystarczające, by oddać to, co zrobiła dana historia, to jaki zamęt wywołała. Ale to właśnie wtedy recenzowanie staje się czymś więcej, czymś, co zmusza do znalezienia sposobu, by przekazać całe jej dobro i uczynić czymś trwałym w pamięci.

To właśnie “O (albo uniwersalny traktat o tym, dlaczego sprawy mają się tak, a nie inaczej)” jest historią trudną do zdefiniowania. Nie dostajemy tutaj linearalnej fabuły, a zdarzenia, wspomnienia, myśli i skojarzenia, które w jakiś sposób są ze sobą powiązane. Nie jesteśmy również prowadzeni za rękę w tym wszystkim. Zostajemy wrzuceni na głęboką wodę, gdzie nie panują żadne znane nam zasady, celem staje się odkrycie powiązań i zrozumienie nie tylko bohaterów i ich tożsamości, ale również zwykłej codzienności.

Zamiast jednego bohatera, jest ich wielu, dziesiątki, a nawet setki niekiedy zaledwie zarysowanych, innym razem wnikliwie przedstawionych. Przecinają się w zwykłym codziennym życiu, mijają się na ulicach, czasem tworzą wspólną część historii, jednak ciągle pogrążeni są w świecie pełnym bodźców, choć pustym.

Samo to jak zostało to opisane, wymaga sporego uznania nie tylko dla autora, ale również tłumacza. Choć jest to wymagająca lektura, stanowi ucztę nie tylko dla duszy, ale również dla głowy. Mimo wszystko ta trudność nie przytłacza, z czasem również pokazuje swój cel i to, co ma do przekazania. Miki Liukkonen nie boi się bawić słowem, tak samo jak długich, zawiłych zdań, które czasem poruszają wiele odmiennych wątków, choć ciągle są przy tym spójne. Styl pisania przypomina bardzo mocno melodię — każde słowo, akcent na daną sytuację czy zmiana tempa w obu przypadkach muszą być tak samo przemyślane.

Całość recenzji [Adres usunięty]