Rano 7 maja 1977 roku w kamienicy przy Szewskiej w Krakowie znaleziono zwłoki mężczyzny.
Był nim Stanisław Pyjas – student polonistyki, zaangażowany w działalność nieformalnej grupy studenckiej na Uniwersytecie Jagiellońskim, która nawiązała kontakt z Komitetem Obrony Robotników i szybko stała się obiektem rozpracowania przez Służbę Bezpieczeństwa. Uczestnicy grupy byli zastraszani, inwigilowani, a nawet umieszczono pośród nich tajnych informatorów. Dlatego też podejrzenia o spowodowanie śmierci Pyjasa od razu padły na funkcjonariuszy bezpieki. W niedzielę 15 maja z inicjatywy przyjaciół Staszka na ulice miasta tłumnie wyszli studenci i jego mieszkańcy.
W żałobnym marszu, nazwanym później czarnym, ruszyli pod Wawel, gdzie powołano Studencki Komitet Solidarności, pierwszą jawną opozycyjną organizację studencką w Krakowie. Protokoły i notatki SB, milicji, prokuratury, a także relacje i wspomnienia uczestników i świadków krakowskich wydarzeń posłużyły Cezaremu Łazarewiczowi do skrupulatnego odtworzenia przebiegu i tła śledztw w sprawie tragicznej śmierci Stanisława Pyjasa – zarówno tego prowadzonego za komuny, jak i wznowionego w 1991 roku.
Autor ukazał mechanizmy działania i interesy państwowych służb i organów, cele ich przełożonych oraz motywacje zwerbowanych współpracowników. Sportretował członków wolnościowego ruchu studenckiego, by śledzić także ich późniejsze losy. Na Szewskiej. Sprawa Stanisława Pyjasa to również historia wielkiej przyjaźni, którą spotkała niepojęta zdrada. Sądziłem, że o sprawie tajemniczej śmierci Stanisława Pyjasa, która wstrząsnęła Krakowem wiosną 1977 r., wiem całkiem sporo.
Po lekturze tej książki widzę, że tak mi się tylko wydawało. Wielowątkową, znakomicie skonstruowaną opowieścią Cezary Łazarewicz po raz kolejny potwierdził, że pozostaje mistrzem reportażu historycznego.
Prof. Antoni Dudek
Szukasz więcej propozycji? Zobacz nasze tytuły z kategorii literatura faktu lub z serii Nagroda Literacka Nike 2024
W jakim stylu narracji została napisana książka "Na Szewskiej. Sprawa Stanisława Pyjasa"?
Książka jest rzetelnym reportażem historycznym, który łączy skrupulatną analizę dokumentów z dynamicznym stylem narracji. Autor całkowicie unika fikcji literackiej, skupiając się wyłącznie na faktach wydobytych z archiwów oraz relacjach naocznych świadków. Lektura przypomina intensywne śledztwo dziennikarskie, które prowadzi czytelnika przez mroczne kulisy PRL-owskiej rzeczywistości. Ta pozycja stanowi bezcenne źródło wiedzy dla osób ceniących literaturę faktu o najwyższym stopniu merytorycznym.
Na jakich materiałach źródłowych opierał się Cezary Łazarewicz podczas pisania reportażu?
Autor oparł swoją pracę na protokołach SB, notatkach milicyjnych oraz aktach prokuratorskich z dwóch różnych okresów. Wykorzystał on dokumentację ze śledztwa prowadzonego w latach 70. oraz materiały z postępowania wznowionego po 1991 roku. Całość uzupełniają osobiste wspomnienia i relacje uczestników krakowskich wydarzeń, co nadaje publikacji wielowymiarowy charakter. Tak szeroka kwerenda archiwalna gwarantuje pełną wiarygodność przedstawionych w książce wniosków i ustaleń.
Czy książka koncentruje się wyłącznie na samym momencie śmierci Stanisława Pyjasa?
Publikacja wykracza daleko poza opis tragicznego poranka na ulicy Szewskiej, analizując szerokie tło polityczno-społeczne. Cezary Łazarewicz szczegółowo opisuje mechanizmy inwigilacji środowiska studenckiego oraz proces formowania się opozycji demokratycznej w Krakowie. Czytelnik poznaje metody działania Służby Bezpieczeństwa oraz tragiczne skutki werbowania tajnych współpracowników w najbliższym otoczeniu ofiary. Jest to pogłębione studium systemu opresyjnego, a nie tylko opis pojedynczego zdarzenia kryminalnego.
Dla kogo lektura tej książki może być zbyt trudna lub nieodpowiednia?
Pozycja ta nie jest polecana osobom szukającym lekkiej literatury rozrywkowej lub sensacyjnej fikcji kryminalnej. Ze względu na ogromną liczbę nazwisk, dat i szczegółowych analiz dokumentów prawnych, wymaga ona od odbiorcy dużego skupienia. Tematyka zdrady w kręgu najbliższych przyjaciół oraz brutalności aparatu państwowego sprawia, że jest to lektura emocjonalnie obciążająca. Czytelnicy preferujący szybką akcję mogą poczuć się przytłoczeni drobiazgowością tego historycznego dochodzenia.
Czy w publikacji znajdziemy informacje o dalszych losach przyjaciół Stanisława Pyjasa?
Tak, autor śledzi drogi życiowe członków Studenckiego Komitetu Solidarności również po wydarzeniach z 1977 roku. Reportaż pokazuje, jak tragiczna śmierć kolegi wpłynęła na ich postawy życiowe i późniejszą działalność w wolnej Polsce. Łazarewicz konfrontuje dawne ideały z rzeczywistością, odkrywając bolesne prawdy o lojalności i konformizmie. Pozwala to zrozumieć pełny kontekst historyczny i ludzki wymiar opisywanej przez lata tragedii.
