Jedno z najważniejszych świadectw losu więźniów i ofiar obozu Auschwitz-Birkenau i jednocześnie jedna z pierwszych literackich relacji z piekła na ziemi.
"Na ściany, podłogi, cegły padła tu krew i opowiada o ludziach, którzy tu ginęli. Zostali tam, gdzie polała się ich krew. To nic, że ściany później zabielono wapnem. Te ściany są nadal czerwone."
Seweryna Szmaglewska po aresztowaniu przez gestapo spędziła dwa i pół roku w obozie Auschwitz-Birkenau, gdzie doświadczyła wyczerpującej pracy fizycznej i kilku ciężkich chorób. Gdy w styczniu 1945 r. więźniów obozu pognano w marszu śmierci, udało jej się uciec. Od pierwszych dni wolności przystąpiła do opisania tego, co niewyobrażalne. Tak w ciągu kilku miesięcy powstał pierwszy dokument o nazistowskiej machinie zagłady. Książka ukazała się przed końcem 1945 roku.
Wydanie zawiera niepublikowane listy z obozu, rysunki Seweryny Szmaglewskiej tworzone w trakcie pisania oraz fragmenty najważniejszych recenzji oraz wypowiedzi samej autorki o książce.
Pisałam w obawie, że hitlerowcy umiejący w mistrzowski sposób zacierać ślady swoich zbrodni zdołają zatrzeć je tak, by uniknąć kary. Pisałam jednym tchem, jak zeznanie świadka przed sądem, niemal akt oskarżenia, w przekonaniu, że uzupełniony innymi dowodami, natchnie on narody wolą unieszkodliwienia mordercy.
Seweryna Szmaglewska
Ta książka jest spokojna i skupiona. Nie znajdziesz w niej tanich łez, lirycznej łatwizny, koniunkturalnej kalkulacji na efekt, na egzaltację, na histerię. Znajdziesz za to surowe w swej prostocie, przejmujące prawdą oskarżenie zbrodni, oskarżenie wypisane czarną smugą krematoryjnego dymu.
Wilhelm Mach
Seweryna Szmaglewska (1916-1992) - pisarka i jedyna Polka zaproszona do złożenia zeznań w procesie norymberskim. Przyszła na świat w Przygłowie, niedaleko Piotrkowa Trybunalskiego. Studiowała na Uniwersytecie Jagiellońskim i Uniwersytecie Łódzkim. Po wybuchy wojny wróciła do Piotrkowa, gdzie pracowała jako ratowniczka w szpitalu i uczyła na tajnych kompletach. Osiemnastego lipca 1942 roku została aresztowana przez gestapo i przewieziona do obozu Auschwitz-Birkenau. 18 stycznia 1945 roku udało jej się uciec z marszu śmierci. Debiutowała w 1945 roku książką "Dymy nad Birkenau", w której opisała swoje obozowe przeżycia. W lutym 1946 książka została włączona jako materiał dowodowy przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym w Norymberdze. Przez lata była wiceprezesem Rady Naczelnej ZBoWiD. Opublikowała między innymi: "Zapowiada się piękny dzień" (1960), "Czarne stopy" (1960), "Niewinni w Norymberdze" (1972), "Dwoje smutnych ludzi" (1986). Odznaczona Złotym Krzyżem Zasługi i Nagrodą Ministra Kultury i Sztuki I stopnia.
Czy książka "Dymy nad Birkenau" jest powieścią beletrystyczną czy literaturą faktu?
"Dymy nad Birkenau" to autentyczne świadectwo historyczne, będące jedną z najważniejszych relacji z obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau. Seweryna Szmaglewska napisała tę książkę tuż po zakończeniu wojny, opierając się wyłącznie na własnych, bezpośrednich obserwacjach z lat 1942-1945. Publikacja ta służyła jako materiał dowodowy podczas procesów norymberskich, co potwierdza jej najwyższy poziom wiarygodności dokumentalnej. Czytelnik otrzymuje rzetelny zapis obozowej codzienności bez wprowadzania literackiej fikcji czy zbędnego ubarwiania faktów historycznych.
W jakim stylu została napisana ta relacja obozowa?
Autorka posługuje się rzeczowym, niemal reporterskim stylem, który skupia się na precyzyjnym dokumentowaniu mechanizmów funkcjonowania obozu. Zamiast koncentrować się wyłącznie na własnych emocjach, Szmaglewska opisuje losy całej zbiorowości więźniów, co nadaje książce charakter obiektywnej kroniki. Język jest przystępny i konkretny, ale jednocześnie niezwykle sugestywny dzięki dbałości o najdrobniejsze detale życia codziennego. Taka forma przekazu sprawia, że lektura jest przejmująca i pozwala zrozumieć skalę tragedii bez uciekania się do patosu.
Czy treść książki jest odpowiednia dla młodszych czytelników lub osób wrażliwych?
Ze względu na drastyczne i niezwykle realistyczne opisy cierpienia oraz okrucieństwa, książka nie jest odpowiednia dla dzieci oraz osób o bardzo dużej wrażliwości. Autorka bez cenzury przedstawia proces eksterminacji, wszechobecny głód oraz nieludzkie warunki bytowe, co stanowi ogromne obciążenie emocjonalne podczas lektury. Jest to pozycja przeznaczona dla dojrzałego odbiorcy, który jest gotowy na bezkompromisowe zmierzenie się z tematyką Holokaustu. Dla uczniów szkół średnich stanowi ona jednak kluczowe i nieocenione źródło wiedzy historycznej oraz etycznej.
Czym wyróżnia się to wydanie "Dymów nad Birkenau" na tle innych publikacji?
Książka wyróżnia się tym, że powstała bezpośrednio po ucieczce autorki z marszu śmierci, co gwarantuje unikalną świeżość i precyzję wspomnień. Dzięki spisaniu relacji na gorąco, opisy zachowują detale, których nie zatarł czas ani późniejsze analizy historyków czy badaczy literatury. Szmaglewska jako jedna z nielicznych osób potrafiła ująć systemową naturę zbrodni, zachowując przy tym pełną empatii perspektywę na los jednostki. To sprawia, że publikacja jest uznawana za absolutny fundament polskiej literatury obozowej i kluczowy tekst dla zrozumienia historii XX wieku.
Czy do zrozumienia książki wymagana jest specjalistyczna wiedza historyczna?
Lektura nie wymaga od czytelnika wcześniejszego przygotowania historycznego, ponieważ autorka wyjaśnia strukturę i zasady obozu w sposób zrozumiały dla każdego. Szmaglewska prowadzi odbiorcę przez kolejne etapy obozowej egzystencji, od momentu przyjazdu na rampę kolejową aż po codzienne apele i morderczą pracę. Wszystkie specyficzne terminy używane przez więźniów są osadzone w jasnym kontekście, co pozwala na pełne zrozumienie przedstawionej rzeczywistości. Książka stanowi samodzielne i kompletne kompendium wiedzy o funkcjonowaniu machiny zagłady w Birkenau.
