J.R.R. Tolkien przetłumaczył „Beowulfa”, staroangielski poemat z ok. VIII w., a spisany prawdopodobnie na początku XI w., w 1926 roku, kiedy miał 34 lata. Wracał do tego przekładu później, nanosząc pośpieszne poprawki, lecz nigdy nie brał pod uwagę jego publikacji. Podjął się jej teraz Christopher Tolkien.
Przekładowi towarzyszy pouczający komentarz autora do samego poematu w formie wykładów wygłoszonych w Oksfordzie w latach trzydziestych XX w., rzucających także światło na proces tłumaczenia. Wykłady te dowodzą niezwykłej swobody, z jaką Tolkien poruszał się po ówczesnej literaturze i historii.
Autor przekładu „Beowulfa” poświęca wiele uwagi szczegółom i realiom epoki, które nadają jego wizji bezpośredniości i jasności. Zupełnie jakby wszedł do tej wyobrażonej przeszłości i stał obok Beowulfa oraz jego wojowników, kiedy po zejściu na ląd w Danii strząsali kolczugi, był świadkiem jego narastającego gniewu, kiedy Unferth się z nim drażnił , albo jakby sam ze zdumieniem podnosił wzrok na straszliwą rękę Grendela umieszczoną nad drzwiami Heorotu.
Wykłady te dowodzą także szerszego spojrzenia Tolkiena na kontekst literacki „Beowulfa” oraz tematy poruszane w poemacie, np. historii ze smokiem nie traktuje jak kolejnej bajki o ukrytym skarbie, lecz zwraca uwagę na jego związek z wcześniejszymi, pogańskimi czasami i otaczającą go atmosferę tragedii, analizuje współistnienie w poemacie elementów pogańskich i chrześcijańskich czy objaśnia subtelności zawartej w nim ironii oraz rozplątuje dynastyczne zawiłości.
Christopher Tolkien dołączył do przekładu i komentarza napisaną przez ojca (także w języku staroangielskim) „cudną opowieść”, pokazującą, jak mogłaby wyglądać historia Beowulfa jako ludowa opowiastka, pozbawiona wszelkich naleciałości ideologicznych i historycznych.
O autorze
J.R.R. Tolkien (1892–1973) jest twórcą Śródziemia oraz autorem tak klasycznych i nadzwyczajnych powieści, jak „Hobbit”, „Władca Pierścieni” i „Silmarillion”. Jego książki zostały przetłumaczone na ponad pięćdziesiąt języków i sprzedały się w milionach egzemplarzy na całym świecie.
Christopher Tolkien jest trzecim synem J.R.R. Tolkiena. Wyznaczony przez ojca na opiekuna jego spuścizny literackiej, poświęcił się redagowaniu i wydawaniu jego nieopublikowanych dzieł, a zwłaszcza „Silmarillionu” i „Niedokończonych opowieści”.
Czy Beowulf w opracowaniu Tolkiena jest tradycyjną powieścią fantasy?
Nie, ta publikacja to prozaiczne tłumaczenie staroangielskiego poematu wzbogacone o obszerny komentarz naukowy autora. Czytelnik otrzymuje tutaj tekst źródłowy przełożony na współczesny język, a nie fabularną historię osadzoną w Śródziemiu. Książka skupia się na oddaniu ducha oryginału oraz analizie lingwistycznej i kulturowej dzieła. Jest to pozycja obowiązkowa dla osób chcących zgłębić literackie inspiracje twórcy "Władcy Pierścieni".
Co dokładnie znajdziemy wewnątrz tego konkretnego wydania?
Książka zawiera autorskie tłumaczenie poematu, szczegółowe komentarze oraz tekst "Sellic Spell". Oprócz samej treści eposu, czytelnik ma dostęp do zapisków z wykładów Tolkiena, które wyjaśniają archaiczne terminy i kontekst historyczny. Dodatkowo zamieszczono w niej dwie wersje poematu "The Lay of Beowulf" napisane przez profesora. Całość stanowi kompleksowe studium nad jednym z najważniejszych tekstów literatury staroangielskiej.
Dla jakiego typu czytelnika ta książka może okazać się zbyt trudna?
Pozycja ta nie jest polecana osobom szukającym lekkiej lektury przygodowej lub dynamicznej akcji typowej dla współczesnego fantasy. Ze względu na swój akademicki charakter i dużą ilość przypisów, wymaga ona od odbiorcy skupienia oraz zainteresowania filologią. Tekst bywa hermetyczny, ponieważ Tolkien analizuje poszczególne słowa i ich znaczenia w kontekście historycznym. Jeśli oczekujesz nowej powieści o hobbitach, ta naukowa analiza może Cię rozczarować.
Jakim stylem napisane jest tłumaczenie przygotowane przez J.R.R. Tolkiena?
Przekład charakteryzuje się podniosłym, archaicznym tonem, który ma oddawać rytmikę i powagę oryginału. Tolkien celowo unikał nowoczesnych sformułowań, aby zachować staroangielski klimat opowieści o bohaterze walczącym z Grendelem. Język jest precyzyjny i pełen dbałości o detale, co czyni lekturę wymagającą, ale niezwykle klimatyczną. Styl ten pozwala poczuć surowość i dostojeństwo dawnej poezji epickiej.
Czy ta książka pomaga lepiej zrozumieć świat "Władcy Pierścieni"?
Tak, lektura pozwala poznać fundamenty, na których Tolkien budował mitologię Śródziemia i kulturę Rohirrimów. Autor czerpał z "Beowulfa" liczne motywy, takie jak postać smoka strzegącego skarbu czy etos wojownika. Analiza komentarzy profesora ujawnia jego fascynację germańskim heroizmem, co bezpośrednio przełożyło się na kreację bohaterów w jego późniejszych dziełach. To doskonałe źródło wiedzy o ewolucji literackich pomysłów legendarnego pisarza.
