Katastrofa Heweliusza

Pewnej nocy Bałtyk pochłonął 55 istnień.

Ale to nie tylko historia o tonącym promie, ale też o tonącym zaufaniu, lojalności i prawdzie.

To była największa tragedia morska powojennej Polski. Ale rozgrywała się najpierw na morzu, a potem na sali sądowej.

Została rozłożona na czynniki pierwsze. Ale nie po to, by zrozumieć. Raczej po to, by ukryć prawdę.

Katarzyna Janiszewska z ogromną emocjonalnością prowadzi nas przez tę historię. Najpierw zabiera nas na tonący statek. Pokazuje ludzi, którzy nie powinni byli na niego wsiadać. Minuta po minucie opisuje agonię Heweliusza.

Następnie śledzi długi i niesprawiedliwy proces. Poszukiwanie winnych. I to dziwne milczenie wokół rzeczy oczywistych – że statek nie powinien w ogóle wypłynąć.

Autorka nie jest chłodnym obserwatorem. Wkłada emocje, nadaje tempo. Nie boi się fabularyzować. I tu się trochę waham – czy naprawdę było to konieczne? Chwilami gubiłam się w tym, co prawdziwe, a co dopowiedziane. Może jako zwykły reportaż ta historia wybrzmiała by lepiej.

Ale z drugiej strony - może właśnie dzięki temu "fabularyzowaniu" nie mogłam przestać jej czytać. Może właśnie dlatego ta książka działa tak mocno.

To historia o ludziach, których pochłonął Bałtyk i o tych, których pochłonął system. O ciszy, która zapada, gdy prawda nikogo nie obchodzi. Po lekturze trudno wrócić do codzienności.

„Armator w pogoni za pieniędzmi wykazał się lekceważeniem i niedbalstwem (…). Świadomie eksploatował uszkodzony prom, którego silnik główny i przekładnia prawej burty wymagały kapitalnego remontu. (…) Prom był wyjątkowo niebezpieczny. W przeszłości miał dwadzieścia osiem awarii, pięć groźnych przechyłów, a informacja o stateczności była nieaktualna. Nie możemy dziś mówić, że pięćdziesiąt pięć osób poszło na dno, bo na Bałtyku szalał orkan. Stało się tak dlatego, że wielu ludzi lekceważyło swoje obowiązki, co tolerowano.” Te słowa wygłosił pełnomocnik poszkodowanych mecenas Matuszewski, w trakcie drugiego procesu w sprawie zatonięcia promu Heweliusz w marcu 1995 roku. I ten cytat wystarczyłby za podsumowanie wszystkich złych, gorszych i najgorszych decyzji, jakie podjęto pod momenty zaprojektowania promu, przez jego budowę w norweskiej stoczni, po liczne problemy w eksploatacji, a w końcu po ostatni feralny rejs ze Świnoujścia do Ystad 13 stycznia 1993 roku. Następnego dnia MF Jan Heweliusz pojawił się we wszystkich mediach, które donosiły, iż prom zatonął wraz z 55 pasażerami i członkami załogi, uratowano tylko 9 marynarzy.

Katarzyna Janiszewska w swoim fabularyzowanym reportażu nie tylko opowiada historię samej katastrofy, ale również tego co wydarzyło się po katastrofie, czyli akcji ratowniczej i późniejszych procesów przed krajowymi i międzynarodowymi sądami. Autorka pokusiła się nawet o przedstawienie jednej z teorii gdańskiego dziennikarza Marka Błusia, jakoby Heweliusz, podobnie jak prom Estonia był wykorzystywany do przerzutu broni, tylko że w książce, na ten trop wpada dziennikarka Adela, jednak szybko musi przestać się interesować tym wątkiem ze względu na eufemistycznie nazwijmy to „naciski”.

„To jakiś potworny zbieg okoliczności, fatum, którego nie dało się uniknąć. Tyle rzeczy zrobiono źle, tyle spraw można było poprowadzić inaczej.” To również słowa mecenasa Matuszewskiego, które puentują ciąg zdarzeń, który doprowadził do katastrofy.

Każda strona tej książki niosła ze sobą olbrzymi ładunek emocjonalny. Wraz z pasażerami i marynarzami staramy się dostać do szalupy ratunkowej, wraz z kapitanem Ułasiewiczem walczymy o utrzymanie statku na wodzie, mając przeciwko sobie oszalałe ze wściekłości morze. Obserwujemy chaos akcji ratunkowej i błędy popełniane przez ratowników. Wraz z osobami na tratwach walczymy o utrzymanie ciepłoty ciała, przecież Bałtyk miał wtedy tylko 2 stopnie Celsjusza, wokół szalał orkan, wiatr zatykał powietrze w płucach. Wyobrażacie sobie, że ratownicy doprowadzili do wywrócenia tratwy ratunkowej i doprowadzili do trojga śmierci rozbitków? Nie mieści mi się to w głowie! W końcu ci, których uratowano z morza, trafiają do szpitala w Niemczech i pod „opiekę” polskich notabli, w tym przedstawicieli armatora, którzy szybko „kneblują” im usta. Gdy rozpoczyna się proces, który ma wyjaśnić przyczynę katastrofy, wraz z ocalałymi musimy zmierzyć się z atakami, iż ratowaliśmy siebie, zamiast pasażerów i z pytaniem, które zadaje sobie każdy z ocalałych – dlaczego ja przeżyłem, a koleżanka/kolega nie. Po skończeniu procesu, rozpoczyna się najgorsza część tragedii – walka o dobre imię i … możliwość dalszej pracy.

„To jest właśnie ta wielka morska rodzina. Każdy, kto będzie zeznawał na niekorzyść armatora, dostanie wilczy bilet i straci możliwość pracy.”

Janiszewska pokazuje jak bardzo rachunek ekonomiczny, brał górę nad ludzkim życiem. Właściciel promu, nieistniejąca już spółka Euroafrica godziła się na wielkie ryzyko, wiedząc o wszystkich problemach promu. Jako inżynier, któremu przez wszystkie lata studiów kładziono do głowy, jak ważne są współczynniki bezpieczeństwa, kręciłam z niedowierzaniem głową na opisywane błędy, jednak, gdy weźmie się pod uwagę, tło polityczno-ekonomiczne lat 90-tych XX-wieku, to już nie dziwi. Lata transformacji ustrojowej, bezwzględna walka o przetrwanie polskich firm, gdy zagraniczne kuszą klientów, a mając większe możliwości ekonomiczne, polskie firmy konkurują tym, czym mogą, w tym ceną. Lata 90-te to również okres rozpadu Jugosławii i trwania konfliktu zbrojnego na Bałkanach, służby specjalne różnych krajów „wykorzystywały” okazję do handlu bronią.

Wielokrotnie w trakcie lektury szkliły mi się oczy, a to właśnie dlatego, że autorka stworzyła każdą z postaci niezwykle realistycznie, nawet jeśli pojawiała się tylko na jedną czy dwie sceny.

Całość, choć napisana bardzo dobrym stylem, nie jest łatwą lekturą, z przytoczonych powyżej powodów. Osobiście nie mogłam oderwać się od lektury, choć niejednokrotnie miałam ochotę rzucić książką o ścianę, tak buzowały we mnie emocje.

Mogę tylko polecić ten fabularyzowany reportaż, nie tylko tym, którzy interesują się katastrofą sprzed 32 lat, ale również tym, których lubią historię oraz tym, którzy jeszcze wierzą, że na sali sądowej wygrywa prawda.

Katastrofa Heweliusza, czyli zdecydowanie czarny dzień w historii Polski i właśnie za sprawą Katarzyny Janiszewskiej dane mi było poznać tę historię nieco głębiej niż dotychczas. Autorka stworzyła lekko fabularyzowany reportaż będący nie tylko rekonstrukcją katastrofy, to bardziej ukazanie tej historii od strony bardziej ludzkiego dramatu, który rozdziały toczyły się na długo po samym zatonięciu na, chociażby salach sądowych, czy w sercach ludzi.

W tej książce dochodzą do głosu ofiary tej katastrofy w postaci żon, dzieci i bliskim tych, którzy przypłacili życiem zatoniecie Heweliusza. Właśnie to ukazanie ludzkiego dramatu i tego jakie niósł za sobą konsekwencje, było dla mnie dużo bardziej bolesne niż sama rekonstrukcja wydarzeń, bo to ludzie za sprawą tej katastrofy przeżyli dramat, który w dużym stopniu nacechował ich życie.

Autorka podjęła się wyzwania ujawnienia przemilczanej prawdy, która jest nieco w kontrze do oficjalnej wersji, która wskazuje jako winnego katastrofy kapitana i załogę, równocześnie milcząc o opłakanym staniem technicznym promu, wadliwej dokumentacji i w zasadzie brakiem realnego nadzoru technicznego. Straszna jest trochę wizja, jak „korporacja” może znaleźć kozła ofiarnego i wykpić się z własnych win kosztem ludzi.

Autorka pozwoliła sobie na lekką fabularyzację scen, co na szczęście nie dodaje wydarzeniom sensacyjnego wydźwięku i nie przekracza granic wyczucia. Jednak najważniejsze, że ów fabularyzacja absolutnie nie zakłóca wiarygodności istoty problemu, a bardziej dodają nie emocjonalności.

Dla mnie ta książka jest mocna i przejmująca, dla mnie warto poznać tę historię od innej strony, bo to oprócz przestrogi na przyszłość także obnażenie bezlitosnego systemu i ukazanie prawdziwej wartości życia ludzkiego, gdy w grę wchodzą pieniądze i odpowiedzialność.

W nocy z 13 na 14 stycznia Bałtyk zebrał swoje śmiertelne żniwo: 55 dusz, które już nigdy nie powrócą do domów. Pozostawili po sobie echo nieobecności w sercach żon, pustkę w objęciach dzieci, niezagojone rany w duszach przyjaciół. Cały kraj stanął w ciszy, przytłoczony ciężarem tragedii.

Lecz kiedy przyszło rozliczyć się z prawdą, prawda została złożona na ołtarzu interesów. W Izbie Morskiej wykreślono prosty scenariusz: winien kapitan, który podobno błędnie manewrował statkiem i zwlekał z wezwaniem pomocy, winni marynarze – niekompetentni i dbający jedynie o własną skórę. Tak oto prawda została uwięziona w wygodnej opowieści.

Milczano natomiast o tym, co krzyczało najgłośniej: o Heweliuszu będącym morskim wrakiem na długo przed tym, jak spotkał się z falami po raz ostatni. Lista grzechów technicznych była tak długa, że cud stanowił fakt, iż statek w ogóle opuścił port.

Katarzyna Janiszewska w swojej książce podejmuje się archeologii prawdy. Ten „reportaż fabularyzowany" jest mostem między dokumentem a literaturą – autorka czerpie z faktów, lecz nie boi się sięgnąć tam, gdzie kończy się pewność, a zaczyna intuicja. Niektóre sceny są jej autorską wizją, próbą odtworzenia tego, co mogło być, gdy oficjalne raporty milczą.

Janiszewska rozbija konwencje jak skorupę, by dotrzeć do jądra – do ludzkich losów, emocji pulsujących pod powierzchnią faktów. Tworzy w ten sposób narrację, która nie tylko informuje, ale wstrząsa i długo nie daje spokoju.

Niestety ta niewyobrażalna tragedia była początkiem teatru oskarżeń , w którym prawda została schowana za kulisami, a na scenę wyprowadzono kozła ofiarnego w postaci kapitana. System bardziej troszczył się o reputację armatora niż o godność zmarłych.

Przedstawiona przez autorkę prawda jest jak ostry kamień w bucie – boli i nie pozwala iść dalej obojętnie. To reportaż, który należy przeczytać nie tylko po to, by poznać historię jednej katastrofy, ale by zrozumieć, jak łatwo prawda może zostać pogrzebana pod warstwami wygody i interesów.

Ta książka to pomnik dla tych, którzy odeszli tamtej styczniowej nocy, i ostrzeżenie dla tych, którzy zostali.

Katastrofa Hewelisza to fabularyzowany reportaż, który muszę przyznać, że bardzo mnie wciągnął. Przedstawione w nich wydarzenia oparte są na faktach, ale niektóre sytuacje tu opisane nie miały miejsca. Są jedynie autorką wizją.

_________________________

3 kwadranse. Tyle wystarczyło by ogromny prom zatonął. Pracowali na nim doświadczeni marynarze, ale to nie wystarczyło by pokonać siły natury.

W książce znajdziemy informacje o tym jak powstawał Hewelisz. Jak od zawsze były z nim problemy. Cały czas coś w nim się psuło i było strach nim płynąc. Pomimo to przebył on nie jedną, a wiele morskich wypraw. Mamy tutaj informacje o tym co działo się w ciągu 45 min na promie, oraz później. Jak przebiegała akcja ratownicza. Czy była sprawna? Co poszło nie tak?

Reportaż ten nie posiada chronologii. Mamy tutaj wydarzenia z początku stycznia, później z samej katastrofy, znowu wracamy to do tego działo się tuż przed wypłynięciem promu… . Jednak nie ma tu chaosu. Książka nie wymaga większego skupienia. Czyta się płynie i przeżywa się wszystko to co przeżywały zarówno żony marynarzy, jak i sami marynarze.

Katarzyna Janiszewska wspaniale przedstawiła tutaj bohaterów. Ich charakterystyka jest pełna i czytając miałam wrażenie, że te osoby stoją obok mnie. Mamy tutaj obraz życia marynarza i jego rodzin.

To co bardzo spodobało mi się w tym reportażu, to oddanie klimatu lat 90 XX wieku. Autorka na początku książki opisuje co działo się w naszym kraju. Przytacza wypowiedzi niektórych znanych postaci jak Lech Wałęsa, który był w tamtym czasie prezydentem Polski.

Jeśli lubicie sięgnąć po reportaże, zwłaszcza fabularyzowane, to bardzo polecam „Katastrofę Hewelisza”.