Intuicjonistka

Książka ta jest , według mnie, jednym z najlepszych dzieł amerykańskiego autora, Colsona Whiteheada. Jest to powieść z gatunku science fiction, a jej akcja rozgrywa się w wymyślonym miasteczku, w którym rywalizują ze sobą dwie szkoły myślenia w zakresie inspekcji wind.

"Intuicjonistka" zawiera głębokie podteksty i skłania do refleksji na temat społeczeństwa i ludzkiej natury. To co ujęło mnie najbardziej w tej książce to niezwykłą precyzja i narracja, która jest pełna metafor i symbolicznych odniesień. Uważam, że lektura tej książki na pewno nie będzie stratą czasu dla miłośników tego gatunku.

Colson Whitehead jest u nas znany z „Kolei podziemnej”, za którą został wyróżniony Nagrodą Pulitzera i National Book Award oraz z równie wysoko ocenianych przez polskich czytelników „Miedziaków”. Żadnej z nich nie czytałam, czy więc rozpoczęcie znajomości z twórczością Autora od jego debiutanckiej powieści wydanej w czerwcu przez Wydawnictwo Albatros było dobrym pomysłem?

„Intuicjonistka” z pewnością zaskoczyła mnie nietuzinkowym pomysłem na fabułę, w którym natura człowieka mierzy się z niedoskonałymi maszynami. Dogłębnie poznajemy funkcjonowanie wind, z których dobrodziejstwa korzystamy na co dzień nie zastanawiając się nad ich aspektami technicznymi. A okazuje się, że mogą prawdziwie fascynować, mogą być przyczyną sporów i gorących dyskusji.

Dwa podejścia do dźwigów – intuicyjne i empiryczne dzielą ich pasjonatów od zawsze, ale spór się zaognia, gdy dochodzi do tragicznej awarii windy. Jej serwisantką jest Lila Mae, intuicjonistka najlepsza w swoim fachu. Dotychczas intuicja nigdy jej nie zawiodła, czy więc tym razem popełniła błąd, czy może awarię wywołano celowo? W okresie przedwyborczym byłoby to zdecydowanie na rękę empirystom, a wiadomo, że jeśli chodzi o walkę o władzę, to wszystkie chwyty są dozwolone.

Ta powieść z pewnością nie spodoba się wszystkim, bo choć tematyka wydaje się lekka i ukazana z przymrużeniem oka (wyobrażacie sobie przegląd techniczny windy na tzw. „czuja”?),to już kwiecisty styl Autora z pewnością taki nie jest. Wymaga skupienia zarówno pod względem przyswojenia formy, jak i treści. Dość zawiła intryga, do której dołącza specyficzne spojrzenie na różnice rasowe, walka intuicjonistów z empirystami i tajemnica windy idealnej czynią opowieść ciekawą, ale z drugiej strony nieco rozmywają akcję.

Z pewnością jest to jednak powieść nietuzinkowa i nieco dziwna, a takie właśnie lubię. I co najważniejsze zachęciła mnie do sięgnięcia po inne książki Autora. „Miedziaki” już wylądowały na półce w Legimi.

Zupełnie nie wiedziałam czego mogę spodziewać się po lekturze i jeśli mam być szczera nie przekonały mnie również wszystkie te wspomniane nagrody jakie otrzymał autor. Zazwyczaj jest bowiem tak, że te najbardziej uhonorowane powieści najmniej trafiają w mój gust. A jednak coś podpowiadało mi, żeby dać szansę "Intuicjonistce" i dobrze się stało, ponieważ otrzymałam niebanalną lekturę silnie dającą do myślenia.

Nie jest to prosta lektura i mocno należy czytać między wierszami żeby zrozumieć jej przesłanie. Trzeba jednak przyznać, że autor zaskoczył mnie wielką inteligencją pisząc powieść do bólu szczerą, dojrzałą i przesiąkniętą wartościami otaczającymi współczesny świat. A przecież pierwsze wydanie powieści datowane jest na 1999 rok. Nie skupiamy się jednak na samym usytuowaniu akcji, ponieważ nie to ma tutaj znaczenie a sama forma przekazu oraz - nie inaczej - windy, na których oparty jest cały filar fabuły.

Miasto jakich wiele, zarówno współcześnie jak i aktualnie, a jednak z naciskiem na wyjątkową strukturę transportu w górę i w dół. Windy obsługiwane przez intuicjonistów działają perfekcyjnie aż do momentu awarii w nowym budynku. Wówczas dochodzi do chaosu w samym środku którego znajduje się Lila Mae a Gildii Inspektorów Wind cała sytuacja jest bardzo na rękę. Tylko jak pogodzić to co się dzieje z prawdą, że Lila Mae nigdy się nie myli?

Ktoś mógłby powiedzieć, że to absurd, by zachwycać się pracą wind a jednak w tej historii ten motyw ma - jakżeby inaczej - podwójne znaczenie. Wczytując się w temat inteligentny obserwator wyjdzie poza konstrukcję i dostrzeże, że toczy się tutaj walka o moralność i wyższość ras. Autor w imponujący sposób kryje przekaz podprogowy, dzieli akcję na górę i dół, by w dwóch perspektywach przeanalizować cały problem a my z uśmiechem na ustach obserwujemy jak walczą ze sobą dwa kierunki filozoficzne.

"Intuicjonistka" to smakowity literacki kąsek, który daje mnóstwo radości. Historia niebanalna, szczera i zupełnie nieszablonowa a przy tym ponadczasowa w sposób jakiego nikt się nie spodziewał. Nie dziwią mnie liczne słowa zachwytu ani tym bardziej nagrody jakie trafiły w ręce Colsona Whiteheada, ponieważ autor uchwycił niemalże poetyckie podejście do tematu mocno otwierające oczy czytelnika.

Lektura książek Colsona Whitehead'a jest czystą i nieskażoną przyjemnością, pod warunkiem, że czytelnik lubi zabawę słowem i żonglowanie stylem. Wtedy, treść wpada do głowy w sposób niekontrolowany i nawet najbardziej kuriozalne pomysły autora stają się cymesem literackim.

Intuicjonistka to tytułowa postać zajmująca się intuicyjnym sprawdzaniem... wind. Winda bowiem, to wielka sprawa w wielkim mieście, traktowana niemalże z nabożną czcią. Potraktowana jako wzór wszystkiego co ważne i stojąca na straży porządku. To metafora kilku ważnych aspektów i nie daje się zamknąć w jednej określonej formie.

Wydawać by się mogło, że autor zamknął swą powieść w jednej, dość brzydkiej strukturze, w której nie brakuje zgniłych owoców rasizmu i politycznych, nieczystych gierek, które oplatają bohaterów swoimi ohydnymi mackami. Ale z tej otchłani beznadziei i wszechobecnej degrengolady, Whitehead wychodzi obronną ręką i po mistrzowsku chroni swój pierwotny zamysł.

Jest to książka pełna idei. Przepełniona metaforami, odnośnikami i zawoalowanymi odniesieniami do kultur amerykańskich (choć jak się bliżej przyjrzeć to nie tylko). Całą tę powieść porównać można do windy, pełna jest przekładni, dźwigni, przeciwwagi. Z pełnym mechanizmem podobieństw do życia ludzkiego i przytłaczających zależności.

Ta powieść to uzależniająca porcja przedziwności i różnorodności, którą każdy odbierze indywidualnie. Znakomity tekst i uzależniająca treść!

JAK FILM GILLIAMA

Do góry na jodełki

Do góry po widełki

Maszyny dają tempo

Dziś znów tracę siebie prędko

Bez szansy na szaleństwo

Bez szansy człowieczeństwo

Bez szansy na cokolwiek

To jest robot to nie człowiek

- Kult

Colson Whitehead to kolejny z autorów, których uwielbiam. Jedna książka za mną – niezapomniane „Miedziaki” – a facet wskoczył wysoko na moją listę pisarzy. Więc trochę się obawiałem, jak to drugie spotkanie z jego prozą wypadnie, tym bardziej, że w końcu to debiut, a z debiutami równie bywa, ale świetnie jest, treściwie, choć objętościowo rzecz epicka nie jest, z pomysłem i z przesłaniem. Ot kolejna satysfakcjonująca, wciągająca lektura dla tych, którzy szukają czegoś z wyższej półki, niezależnie od gatunku.

Lila Mae pracuje jako intuicjonistka. Co to właściwie znaczy? Że ma talent do wyczuwania defektów poprzez medytację, a w przypadku jej zajęcia chodzi konkretnie o wyczuwanie wad wind. Bo kobieta pracuje w Metropolitalnym Departamencie Inspektorów do spraw Wind właśnie. Proste zajęcie, kiedy ma się takie zdolności? Niby tak, ale w pracy panuje istny kocioł, na dodatek są tu też przeciwni intuicjonistom empiryści uważający, że żeby dobrze sprawdzić kabinę, trzeba wszystko ogarnąć techniczne, zgodnie z wytycznymi i zasadami. I właśnie w tym szaleństwie nagle dochodzi do awarii. I to akurat teraz, kiedy trwają wyborcze zmagania. Czyżby doszło do sabotażu? Przecież Lila nie mogła się pomylić. A jakby tego było mało, odnalezienie planów „czarnej skrzynki”, czyli windy idealnej, może stać się zaczątkiem istnej rewolucji! I pomyśleć, że to dopiero początek bo kiedy Lila zaczyna grzebać, wszystko zmienia się jeszcze bardziej i…

Colson Whitehead – a właściwie Arch Colson Chipp Whitehead – debiutował w 1999 roku, w wieku zaledwie trzydziestu lat, tą właśnie powieścią. I chociaż z debiutami różnie to bywa, „Intuicjonistka” jest wyśmienita. Tak po prostu. Jednocześnie dziwna to książka, ale dziwność ta jest tu w najlepszym tego słowa znaczeniu. Absurd staje się bowiem nośnikiem głębszej, satyrycznej treści, ale też i takim intrygującym impulsem, bo w sumie nie wiadomo, co jeszcze zrodzi się w głowie pisarza i co się przez to wydarzy. A powieść, choć specyficzna, czasem niemalże oniryczna, kafkowska, jednocześnie pozostaje spójna, przekonująca i logiczna.

Ale tego właśnie oczekiwałem po Whiteheadzie w ujęciu fantastycznym. Oczekiwałem dziwnej wizji, dziwnego świata, ale jednak czegoś bliskiego nam, przyziemnego i świetnych pomysłów. Oczekiwałem głębi, przesłania, literackiej górnej półki, ambicji i prawdy. No i oczekiwałem niebanalności – niebanalnej treści, ale i pisarstwa. I autor „Miedziaków” zapewnił mi to wszystko – jeszcze z nawiązką na dodatek. A przy okazji rzecz wciągnęła tak, że nie dało się jej odłożyć, wciąż i wciąż zachwycając czymś innym. Także stylem.

No bo uwielbiam, jak Whitehead pisze. Z czarnoskórych pisarzy w sumie chyba tylko Marlon James jak dla mnie bije jego prozę, ale to, co Whitehead za każdym razem nam serwuje, jest naprawdę wielkie. „Intuicjonistka” sprawdza się świetnie, jako specyficzna fantastyka, jak i alegoryczna opowieść pełna ważkich tematów. Czyta się ją tak, jak ogląda filmy Terry’ego Gilliama czy szalone kino do scenariuszy Charlie’ego Kaufmana, a świetny, treściwy, bardzo literacki, bardzo smakowity styl, krwisty i ambitny, zapewnia ucztę też dla naszego zmysłu estetycznego.

W skrócie: bierzcie w ciemno. Jeśli lubicie ambitne rzeczy, jeśli macie ochotę na dobrą, nieoczywistą i niepozostawiającą nikogo obojętnym lekturę, z której wynieście coś więcej – coś zdecydowanie więcej – poza tylko poznaną treść i przeżyte wydarzenia, będziecie zachwyceni.