Grabarki. Długi cień wojny w Bośni

Bośniacka wojna nadal się toczy. Choć nie są to walki wręcz, to jednak ludzkie dramaty cały czas trwają. To ogromna pustka po bliskich, której nie da się wypełnić, a jeszcze gorzej, gdy nie można zidentyfikować zwłok. Cały czas rodziny wierzą, że ciała się znajdą, a autorka stara się obiektywnie opisywać dzieje tych osób, chociaż temat jest tak mocny, że nie da się przejść obojętnie całej lektury.

Przejmująca opowieść, szczególnie w obliczu wojen, które cały czas dzieją się tak naprawdę niedaleko od nas. W książce jest sporo wyznań osób, które na własne oczy miały kontakt z ofiarami zbrodni wojennych w Bośni. Bardzo bolesna historia, zapada w pamięć, ale bardzo ważne jest, by czytać tego rodzaju reportaże i pamiętać, że nigdy więcej wojny!!!

Tytułowe "Grabarki" to osoby, które poszukują informacji o swoich zmarłych w wojnie w Bośni w latach 90-tych. Ta masakra ciągnie się za rodzinami do dziś i kto wie, czy jeszcze nie będzie się ciągnąć. Czekanie na jakiekolwiek informacje jest męczące, a przecież są to dramaty trwające latami. Z książki wypływa obraz niebywałej tęsknoty i żalu, ale trudno się przyznaje, że czyta się to jednym tchem.

„Identyfikacja zwłok jest jak kropka, którą rodzinom uda się wreszcie postawić na końcu zdania ciągnącego się od piętnastu lat (...) Więc jeśli to możliwe, nie należy jej zastępować wielokropkiem”.

W latach 1992-1995 w Bośni i Hercegowinie toczyła się wojna domowa, która pochłonęła w wyniku wojennych działań, a przed wszystkim czystek etnicznych sto dziesięć tysięcy ofiar. W momencie przyjazdu dziennikarki Taini Tervonen do Bośni i Hercegowiny w 2010 roku trwały poszukiwania jeszcze 10 tysięcy ofiar.

Autorka skupia się przede wszystkim na ukazaniu tego jak czują się rodziny ofiar, które od tylu lat nie mogą pochować swoich bliskich. Ten wojenny cień ciągnie się tak długo, że osoby między sobą zaczynają mówić o „szczęściu” w stosunku do tego, gdy udało się zidentyfikować szczątki bliskiej osoby w kilka lat po wojnie. Inni muszą żyć w zawieszeniu, które niesie nie tylko problemy emocjonalne, ale też i prawne.

Dziennikarka opisała całą historię z dużą wrażliwością i naciskiem na swoje własne odczucia, bo śledzimy jej powroty do Bośni przez sześć lat do roku 2016 i kończące podsumowanie w 2020 roku. Przez ten czas zaprzyjaźnia się z Senem, która kieruje ośrodkiem identyfikacji zwłok i Dariją, pracującą w dziale pobierania próbek krwi. Te dwie kobiety z każdym kolejnym rokiem otwierają się coraz bardziej, gdy widzą, że ktoś tak naprawdę chce je wysłuchać. W trakcie tych sześciu lat Taina Tervonen na własne oczy może zobaczyć podjęte działania, gdy w jednej miejscowości zostaje odnaleziony masowy grób.

Ten reportaż jest spisany z dużym szacunkiem, wrażliwością i obfituje w mądre spostrzeżenia autorki, chociaż jak tak się głębiej zastanowię to zabrakło mi więcej informacji o samych wojennych faktach. Tematyka książki jest przejmująca i opowiada o ogromnej ludzkiej tragedii, ale w przekazie nie jest makabryczna i nie sprawia, że ciężko ją czytać.

Jest takim dobrym spostrzeżeniem, które można odnieść do każdej wojny na temat tego jak ważną rolę odgrywają w niej ludzie, którym nawet po tylu latach nadal zależy, by każde szczątki stały się imiennym człowiekiem i którzy dają ukojenie rodzinom, kiedy mogą się ostatecznie pożegnać.

„Myślę o historiach, które nam ludzie powierzają i którym staramy się nadać sens, Darija na podstwie czterech kropli krwi i ludzkich wspomnień, Senem układając kości, a ja snując opowieści".

"Grabarki. Długi cień wojny w Bośni" to bardzo ciekawy reportaż, opowiadający o poszukiwaniu ludzi zaginionych podczas wojny w latach dziewięćdziesiątych. Wielu z nich było ofiarą ludobójstwa i spoczywają w masowych mogiłach lub nadal czekają w kostnicach na identyfikację.

Nie jest to lekka lektura. To opowieść o ludziach, którzy poszukują krewnych, którzy wciąż pamiętają koszmar wojny i wychowują się w jej cieniu. Bośniacy, pragnący pochować bliskich, żyją obok Serbów, którzy twierdzą, że nie da się żyć przeszłością i zdają się nie pamiętać co działo się zaledwie trzydzieści lat wcześniej. Łączy ich trudna historia. Jedni z nich chcą ją upamiętnić, żeby nie zapomniano o zbrodniach i krzywdach, drudzy pragną zapomnieć, negują wydarzenia wojny i nie chcą rozmawiać o na ten temat.

To opowieść o kraju, w którym Ci, którzy dosyć niedługo po wojnie pochowali rodzinę, mówią, że mieli szczęście... W Bośni, Ci którzy zidentyfikowali zmarłych bliskich mają szczęście, bo niektórzy wciąż poszukują ojców, matek, dzieci, rodzeństwa... Chcą ich tylko godnie pochować i w końcu zamknąć pewien etap życia. Czy to nie jest przerażające? Uważać się za szczęściarza, bo członek rodziny został złożony w grobie?

Autorka zabiera nas do kostnicy, gdzie leżą gnijące ciała, gdzie pracownicy nie mają środków na chłodziarki i konserwują ciała solą. Zabiera nas również na masowe groby, jesteśmy świadkami procesu ekshumacji oraz identyfikacji ofiar. Podróżujemy z nią również po kraju w celu zbierania informacji o zaginionych i pobieraniu ich krwi.

To naprawdę świetny reportaż i zdecydowanie jest warty lektury. Polecam.

Jeśli jesteś spragniony wiedzy o świecie, o historii krajów południowej Europy, nie boisz się zderzenia z pełną bólu rzeczywistością i przygniatającymi wspomnieniami bohaterów, które ożywają na kartach tej książki to polecam Ci po nią sięgnąć.

Co dokładnie znajdziesz w kolejnych rozdziałach?

Dużą dawkę wiedzy na temat tego jak wyglądała dziejąca się trzydzieści lat temu wojna w Bośni. Głównym elementem tej krwawej historii na którym skupia się autorka tego tytułu jest wydobycie i analiza zwłok z tamtego czasu. Te bezpośrednio prowadzą do rozmów z mieszkańcami tych terenów, którzy dzielą się opowieściami zarówno o tym jak było kiedyś jak i o obecnych relacjach między krajami byłej Jugosławii.

Bardzo doceniam ogrom pracy, który został włożony w to aby kwestie związane z wydobyciem ciał opisać w sposób niezwykle dokładny, a jednocześnie nie przekraczający granicy ludzkiej wytrzymałości. Pozytywnie odbieram także zestawienie tego co było kiedyś z obecną rzeczywistością. Daje to czytelnikowi szerszy kontekst oraz dokładny przekrój przez społeczeństwa na przestrzeni kilku pokoleń. Jest to pozycja przepełniona cierpieniem, smutkiem i wspomnieniami wywołującymi gęsią skórkę. Należy mieć na nią miejsce w swoim życiu, nie da się przeczytać jej w pędzie czy na raz. Trudne historie wymagają przestrzeni na osadzenie się w odpowiedni sposób w odbiorcy i „Grabarki” właśnie do takich historii należą. Niemniej jest to pozycja ważna, cieszę się, że są osoby takie jak autorka tej książki, która wykazując się odwagą odkopuje dosłownie i w przenośni kwestie, które warto uświadamiać innym.

Czy szczęściem może być możliwość pochowania najbliższych?

W "Grabarkach" Taina Tervonen odsłania kulisy wojny w Bośni i Hercegowinie przez pryzmat ofiar i zaginionych, a także osób walczących o przywrócenie im godności, pamięci i tożsamości. Z reporterską skrupulatnością i empatią opowiada o procesie ekshumacji i identyfikacji zwłok, gromadzeniu danych i niełatwych rozmowach z bliskimi ofiar. I pisze w sposób, który pozwala poczuć ciężar bolesnej historii. "Grabarki" mają w sobie intymność ludzkiego dramatu – przenikają do życia osób naznaczonych wojenną traumą.

Książka Tervonen to historia kraju z bolesną przeszłością, która wciąż rzuca cień na teraźniejszość. Opowieść o setkach istnień, ofiarach wojny i etnicznej czystki, które pochłonęła ziemia – tych, których szczątki zostały zidentyfikowane i przekazane rodzinie i tych, których szczątki wciąż czekają w nieodkrytych masowych grobach i chłodniach. Opowieść o ziemi skrywającej najgorsze sekrety oraz o niełatwej, ale ważnej i potrzebnej pracy w przywracaniu godności i pamięci.

Bolesny, szczery i poruszający, a jednocześnie niezwykle ważny i potrzebny reportaż. Polecam!