Blade runner. Czy androidy marzą o elektrycznych owcach?

Jest to jedna z najbardziej przystępnych i znanych książek Phillipa K. Dicka, więc sądzę, że większość osób czytających sci-fi wcześniej czy później sięga po ten tytuł. Autor opowiada historię Ricka Deckarda, którego zadaniem jest wytropienie zbiegłych androidów. Jednak nie jest to lekka sensacyjna lektura. Świat, w którym dzieje się akcja jest zdewastowany po trzeciej wojnie światowej, a większość ludzi cierpi na różne popromienne dolegliwości. Tylko część społeczeństwa otrzymuje prawo do posiadania dzieci, a nawet posiadanie żywego zwierzęcia jest czymś wyjątkowym i tylko nieliczni mogą sobie na to pozwolić.

Wyjątkowo realistyczne androidy można odróżnić od człowieka tylko poprzez poddanie ich testom na empatię, gdyż nie mają one uczuć wyższych, dokładnie tak jak niektórzy chorzy psychicznie ludzie... Decard zaczyna się więc zastanawiać, co tak naprawdę odróżnia ludzi od androidów...

Książkę pierwszy raz czytałam jeszcze chyba w liceum, tym razem tylko ją sobie odświeżyłam. Jest to niezaprzeczalny klasyk literatury fantastycznej.

Tym razem czytałam ją zwracając uwagę na inny aspekt: wyobrażenie androidów wg autora w 1968 roku, a tym co dzieje się teraz przy rozwoju sztucznej inteligencji i robotyki. Czy faktycznie już niedługo wśród nas będą krążyć nierozpoznawalne androidy? 🤔

Zachęcam Was do sięgnięcia lub odświeżenia sobie tej powieści. Poza oczywistymi rozważaniami na temat sensu człowieczeństwa warto też zastanowić się nad tym jak może wyglądać niedaleka przyszłość, bo przecież elektryczne zwierzaki już goszczą w wielu domach i służą jako zabawki dla naszych dzieci.

POPKULTUROWY KOCIOŁEK: Nie da się czytać tej książki, nie mając w głowie obrazów z filmowego Blade Runnera. To przekleństwo i błogosławieństwo zarazem. Kiedy otwierasz pierwsze strony, podświadomie szukasz klimatu deszczowego Los Angeles, tej słynnej muzyki Vangelis, tego wizualnego przepychu. Jednak Philip K. Dick serwuje nam coś zupełnie innego. Jego miasto jest surowe, niemal ascetyczne, a sam Deckard? Daleko mu do filmowego Harrisona Forda. To facet z bagażem nieudanych relacji, z żoną pogrążoną w depresji.

Autor ponadto nie prowadzi czytelnika za rękę, nie buduje komfortowej narracji, tylko wrzuca go w świat, który jest rozchwiany, niepewny i miejscami wręcz nieprzyjemny. W tym świecie nic nie jest stabilne, nawet sam człowiek. I właśnie to poczucie ciągłej niepewności staje się fundamentem całej opowieści.

Książka zdecydowanie nie jest łata w odbiorze i niejednokrotnie trzeba powtarzać przeczytane fragmenty, aby je dobrze zrozumieć. Najbardziej uderza tu sposób, w jaki autor traktuje rzeczywistość. Nie jest ona czymś stałym, lecz raczej konstrukcją, która może się rozpadać pod wpływem najmniejszego pęknięcia w percepcji. Czy jest to wada? Zdecydowanie nie, dzięki temu książka wyróżnia się na tle całego gatunku sci-fi i niezależnie ile razy będziemy ją czytać, to zawsze inaczej do niej będziemy podchodzić.

W tle tego wszystkie pojawia się świat po katastrofie, ale nie jest on przesadnie opisany. Philip K Dick nie skupia się na dekoracjach, tylko na konsekwencjach. Ziemia jest miejscem wypalonym, pozbawionym dawnego życia, a ludzie próbują nadać sens swojej egzystencji poprzez rzeczy zastępcze. Jednym z najważniejszych elementów tego świata jest obsesja posiadania zwierząt.

Właśnie tutaj zaczyna się jedna z najciekawszych warstw książki Blade runner: Czy androidy marzą o elektrycznych owcach? Zwierzęta elektroniczne stają się imitacją życia, która ma zastąpić brak natury. To jednak nie jest tylko kwestia ekonomii czy technologii. To pytanie o to, czy imitacja może mieć jakąkolwiek wartość emocjonalną. I czy człowiek, który akceptuje imitację, nadal pozostaje w pełni człowiekiem.

Najważniejszym tematem powieści jest empatia. Philip K Dick traktuje ją jako coś, co ma odróżniać ludzi od androidów, ale szybko okazuje się, że ta granica jest bardzo niepewna. Empatia nie jest tutaj czymś oczywistym. Jest raczej mechanizmem, który można symulować, wzmacniać lub osłabiać. W efekcie pytanie o człowieczeństwo przestaje mieć prostą odpowiedź.

Deckard zaczyna tracić pewność co do tego, kogo właściwie eliminuje. Androidy, które ma zlikwidować, nie zachowują się jak bezduszne maszyny. Mają emocje, reakcje i instynkt przetrwania, który nie różni się tak bardzo od ludzkiego. W pewnym momencie różnice zaczynają się zacierać do tego stopnia, że sam bohater staje się częścią własnego kryzysu tożsamości.

Ważnym elementem jest również system religijnego doświadczenia empatii, który łączy ludzi w zbiorowym przeżyciu cierpienia. Nie jest to jednak religia w klasycznym sensie. To raczej psychologiczny mechanizm, który ma utrzymać ludzi w poczuciu wspólnoty. I nawet on nie daje pełnej odpowiedzi na pytanie, czym jest prawdziwe człowieczeństwo.

To właśnie empatia najmocniej odróżnia też książkę od filmu. W filmie jest ona zarysowana gdzieś w tle. W książce to główna oś konstrukcyjna, która mocno oddziałuje na odbiorcę....

Pomimo że Blade runnera czytałem prawie 10 lat temu, to całkiem dobrze pamiętałem fabułę i poruszane tutaj problemy. Dzięki temu odkryłem wiele rzeczy na które wcześniej nie zwróciłem uwagi, przez co książka Philipa K. Dicka przy ponownej lekturze zrobiła na mnie jeszcze większe wrażenie. W dobie coraz powszechniejszego wykorzystania sztucznej inteligencji, coraz większej automatyzacji, Blade runner nabiera całkiem nowych znaczeń i odbierałem go inaczej niż za pierwszym razem. Rick Deckard jest zabójcą androidów i z początku nie robi to na nim żadnego wrażenie, kiedy je likwiduje. Z czasem jednak zaczyna mieć wątpliwości, zastanawia się i nie jest pewny swoich przekonań. Opozycją do tej postaci jest John Isidore - specjal, który wykonuje najgorsze z prac. Z racji bycia innym od zdrowych ludzi, nie jest przez nich akceptowany - jest pomiatany i spychany do robienia najgorszych prac. Znajduje on dopiero akceptację i zrozumienie wśród trójki zbiegłych androidów.

W książce znajdziemy wiele rozważań dotyczących tego co definiuje człowieka, co jest wyznacznikiem człowieczeństwa, czym ono się objawia, a także, jak może być ono mierzone. W dobie kolejnych udoskonalanych modeli androidów nie da się już ich tak prosto rozróżnić ich od człowieka, a kolejne testy stają się zawodne. Poprzez dwie dość różne postawy wobec androidów - Deckarda i Isidore'a, autor pokazuje że nie są one tylko bezdusznymi maszynami, ale coraz częściej stają się zdolne do współczucia i innych ludzkich uczuć. Granica między człowiekiem a androidem zaciera się i to czytelnik musi zdecydować, co jest wyznacznikiem człowieczeństwa. Philip K. Dick nie podaje nam gotowej odpowiedzi, lecz jesteśmy pozostawieni z tym pytaniem sami.

Blade runner to bardzo dobra książka Philipa K. Dicka, którą gorąco polecam. W tej stosunkowo prostej historii o zabijaniu androidów, mamy ukryte wiele ważnych pytań dotyczących [Adres usunięty] istoty człowieczeństwa.