Zdrada Isengardu. Historia Śródziemia. Część 7

Od dziesięcioleci czytelnicy na całym świecie zanurzają się w niezwykłym świecie wykreowanym przez J.R.R. Tolkiena, próbując zgłębić jego mitologię, języki i losy bohaterów, którzy na stałe zapisali się w historii literatury. A kiedy po lekturze „Władcy Pierścieni” pozostaje niedosyt, wówczas pragnienie zajrzenia za kulisy powstawania tej opowieści, z pomocą przychodzi syn mistrza, Christopher Tolkien. To właśnie on, opracowując kolejne tomy „Historii Śródziemia”, pozwala uczestniczyć w procesie twórczym ojca. „Zdrada Isengardu”, drugi tom „Historii Władcy Pierścieni”, jest w tej podróży przystankiem wyjątkowo fascynującym.

Ta książka nie jest powieścią w klasycznym znaczeniu. Nie znajdziemy tu wartkiej akcji ani zwartej fabuły. To raczej drobiazgowa, momentami wręcz intymna relacja z narodzin świata, zapis szkiców, poprawek, koncepcji, które ewoluowały, dojrzewały, by ostatecznie przybrać znaną czytelnikom formę. Czytelnik może prześledzić, jak zmieniał się obraz Isengardu i Orthanku, jak rodziła się postać Sarumana oraz jak kształtowała się jego zdrada i relacja z Sauronem. To niezwykłe doświadczenie obserwować, jak z ołówkowych notatek na skrawkach papieru wyrasta monumentalna opowieść.

Szczególnie poruszające są fragmenty ukazujące, jak bardzo Tolkien eksperymentował z losami swoich bohaterów. Pierwsze spotkanie Aragorna i Éowiny wyglądało zupełnie inaczej, niż ukazano je z ostatecznej wersji. Zmieniały się koncepcje dotyczące Gondoru, rozrastała się geografia Śródziemia, pojawiały się nowe ziemie i ludy na południe i wschód od Gór Mglistych. Opisy Lothlórien czy Morii nabierają tu dodatkowej głębi, a związek Entów z Isengardem i ich rola w zniszczeniu twierdzy Sarumana zostają ukazane w procesie twórczego kształtowania.

„Zdrada Isengardu” przypomina opowieść snutą przez doświadczonego barda, opowieść pełną dygresji, wariantów, alternatywnych wersji wydarzeń. Nie jest to lektura lekka ani przeznaczona dla przypadkowego odbiorcy. To książka wymagająca skupienia, cierpliwości i miłości do tolkienowskiego świata. Jednak dla wiernych fanów stanowi prawdziwy skarb. Pozwala zajrzeć do warsztatu twórcy, zrozumieć jego metody pracy, zobaczyć, jak rodziła się mapa, która stała się fundamentem geografii Śródziemia.

To pozycja wysoce edukacyjna i niezwykle cenna dla tych, którzy chcą wiedzieć więcej, dla tych którzy nie zadowalają się gotową historią, lecz pragną dotknąć jej źródeł. Osobom dopiero rozpoczynającym przygodę z twórczością Tolkiena poleciłabym jednak najpierw „Hobbita” i „Władcę Pierścieni”. „Zdrada Isengardu” jest bowiem jak rozmowa z mistrzem o kulisach jego dzieła, wprawdzie rozmowa fascynująca, ale w pełni zrozumiała dopiero wtedy, gdy zna się już opowieść główną.

„Zdrada Isengardu” to książka ukazująca kulisy pracy geniusza jakim był Tolkien o dla mnie, jako fanki jest to publikacja fascynująca, bowiem to swoiste narodziny mitu. Nie jest to klasyczna powieść, a bardziej „archeologiczne” zapiski, które dają wgląd za kulisy.


Saruman wraz z Isengardem zawsze fascynują, a poznawanie jak to wszystko się kształtowało, jest naprawdę inspirujące. Mając świadomość jak potoczyły się losy czarnoksiężnika, obserwowanie jak Tolkien się wahał, jak zmieniał koncepcje, robi niesamowite wrażenie, bo Saruman nie urodził się zły, jego stopniowy upadek, krok po kroku sprawia, że w moich oczach stał się postacią w gruncie rzeczy tragiczną.

Poznawanie alternatywnych wersji wydarzeń, wszystkie szkice potrafią zaskoczyć i ciekawić. Rola Entów i ich związek z Isengardem był znacznie bardziej rozbudowany, a ich rola tez była nieco inna, bo były czymś na wzór mitycznych strażników równowagi świat

Opisy kartograficznych szkiców Śródziemia imponują tym, jak kraina się rozrastała, pokazując przy okazji, że wraz z rozwojem historii ta kraina rosła, a nie była z góry zaplanowana. Co ciekawe wschód i południe krain pojawiają się niemal przypadkowo, a przynajmniej nieplanowane, by finalnie stać się integralną częścią historii.

Książka z racji tego jak jest rozbudowana, jak przedstawia różne wersje i warianty, komentarze i fragmenty niczym wyciętych z notatnika autora wymaga ogromu skupienia. „Zdrada Isengardu” jest książka mocno insiderską, która nie ma w sobie akcji, a jednak sympatyków Śródziemia zachwyci, bo to skarbnica wiedzy. Publikacja jest w gruncie rzeczy intymny zapis procesu twórczego i mnie to absolutnie zachwyca.

„Zdrada Isengardu” to siódmy tom monumentalnej serii „Historia Śródziemia”, który przenosi nas w proces powstawania „Władcy Pierścieni”, książki, którą znają dziś niemal wszyscy. Nie jest to książka, po którą sięga się dla emocji czy wartkiej akcji. To raczej podróż w głąb umysłu Tolkiena, wymagająca, ale jednocześnie niezwykle satysfakcjonująca dla tych, którzy chcą zrozumieć, jak powstał „Władca Pierścieni”. To cykl dla miłośników słynnego pisarza, pasjonatów jego twórczości.

„Zdrada Isengardu” skupia się na etapie tworzenia środkowej części trylogii, kiedy Tolkien intensywnie pracował nad wątkami Isengardu, Sarumana oraz coraz szerzej rozrastającego się świata. Otrzymaliśmy zbiór szkiców, alternatywnych wersji wydarzeń, fragmentów narracji, map oraz komentarzy redakcyjnych Christophera Tolkiena. Saruman w książce nie jest jedno zdrajcą i przeciwnikiem wolnych ludów. Jego upadek kształtuje się stopniowo, poprzez drobne decyzje, zmiany koncepcji. Saruman jest figurą tragiczną, kimś, kto mógł pozostać mędrcem, ale wybierał inną drogę. Duże wrażenie zrobiły na mnie fragmenty poświęcone mapom i geografii Śródziemia. „Zdrada Isengardu” jasno pokazuje, że ten świat nie został stworzony w jednym akcie twórczym. Rozrastał się stopniowo, czasem wręcz przypadkowo.

„Zdrada Isengardu” to książka, którą się odkrywa, trochę jak skrzynię pełną notatek znalezionych na strychu wielkiego twórcy. Nie ma tutaj nowej historii Śródziemia. Pozwala zobaczyć moment, w którym ta historia dopiero zaczynała istnieć. I właśnie dlatego czytanie jej było dla mnie doświadczeniem bardziej wymagającym niż wiele klasycznych powieści fantasy. Nie będę jednak udawać, że to książka łatwa. Momentami czyta się ją jak opracowanie literaturoznawcze, z licznymi wariantami tekstu i analizą różnic. Wymaga skupienia i cierpliwości, ale nagrodą jest poczucie bliskości z twórcą i zrozumienie skali pracy, jaka stoi za ukończonym dziełem.