Beren i Luthien

NAJPIĘKNIEJSZA OPOWIEŚĆ MIŁOSNA ŚRÓDZIEMIA

15 września bieżącego roku minęło dokładnie czterdzieści lat od premiery pierwszego wydania „Silmarillionu” – opus magnum J.R.R. Tolkiena. Książki, co warto nadmienić, wydanej pośmiertnie, jako że autor „Hobbita” i „Władcy pierścieni” do ostatnich chwil nie potrafił przestać poprawiać owego legendarium, choć robił to właściwie odkąd tylko zaczął się zajmować pisaniem, jeszcze zanim cokolwiek opublikował. Wśród wielu opowieści, które złożyły się na „Silmarillion”, znalazła się także historia miłości Berena i Lúthien, która właśnie ukazała się na naszym rynku jako samodzielna książka. I trzeba przyznać, że ta skrupulatnie odtworzona z różnych tekstów legenda, robi wielkie wrażenie, raz jeszcze zabierając czytelników do magicznej krainy Śródziemia, by przeżyli niesamowite przygody.

Historia miłości Berena i Lúthien jest dość prosta. Oto człowiek spotyka elfkę, ale nie taką zwykłą, bo najpiękniejszą z istot, jakie kiedykolwiek chodziły po Ziemi. Widzi ją, jak śpiewa i tańczy w lesie, zakochuje się i ostatecznie prosi jej ojca, Thingola, o rękę. Ten jednak stawia mu pewien, zdawałoby się niemożliwy do wypełnienia, warunek – Beren musi zdobyć Silmarila z korony Morgotha. Czy będzie w stanie to zrobić, skoro Morgoth jest tak potężnym wrogiem? I jak potoczą się losy jego miłości?

Historia o Berenie i Lúthien była tak istotna dla twórczości Tolkiena, że nawet imiona pary kochanków znalazły się wypisane na nagrobku pisarza i jego żony. A przecież za życia autora czytelnicy niewiele dowiedzieli się na temat tych postaci – poznali jedynie krótki poemat, który we „Władcy Pierścieni: Drużynie Pierścienia” przytoczył swoim towarzyszom Aragorn (poemat będący poniekąd odbiciem jego własnych losów). W pełni tę historię mogli przeczytać dopiero w „Silmarillionie”, wydanym trzy lata po śmierci Tolkiena. Była jednak nie autonomiczny tworem, a częścią olbrzymiej całości, bardzo istotną, bo mającą wielki wpływ na opisywane wydarzenia. Pomysł syna autora, Christophera, by zaprezentować ją czytelniom jako samodzielną opowieść wydawał się więc dość karkołomnym wyczynem. Z drugiej strony podobna sztuka udała się już wcześniej, kiedy inna z ważnych historii „Silmarillionu”, „Dzieci Húrina” ukazały się jako powieść. Tym razem jednak Christopher chciał ukazać za pomocą książki także coś jeszcze, ewolucję samej historii. Czy to wszystko udało się w tym przypadku?

Tak. To nie ulega wątpliwości. W ręce czytelników trafia pełna wersja opowieści o miłości Berena i Lúthien, wzbogacona o wątki, które dotychczas znali jedynie czytelnicy „The History of Middle-earth”, ale wreszcie ułożone chronologicznie i złączone w jedną, fascynującą całość. Jednocześnie możemy śledzić, jak rozwijał się sam tekst, dostajemy bowiem zarówno ten pisany prozą, jak i „Balladę o Leithian”, nigdy niedokończoną, wczesną wersję tytułowej historii (tę otrzymujemy w wersji polskiej oraz oryginalnej). Wszelkie watki wymagające szerszego kontekstu i znajomości „Silmarillionu” zostają tu wyjaśnione, a w ręce czytelników trafia niezwykła opowieść o miłości człowieka i elfki – pierwszej takiej w historii Śródziemia – ale też i zapis pracy twórczej, pokazujący ewolucję całości od poematu, do wersji ostatecznej.

A wszystko to w przepięknie wydanej książce. Wzbogacone o dziewięć kolorowych ilustracji Alana Lee, artysty, który swoimi pracami ozdobił nie tylko „Władcę Pierścieni”, ale też i był autorem szkiców konceptualnych do filmowej adaptacji, a także otrzymał Oscara za najlepszą scenografię do „Powrotu Króla”. Oczywiście grafik w „Berenie i Lúthien” jest zdecydowanie więcej, pozostałe są wprawdzie czarno-białe, ale robią równie wielkie wrażenie, co te barwne. A wszystko to w bardzo ładnie stylizowanym tomie, zamkniętym w twardej oprawie, który pięknie prezentuje się na półce. Dla miłośników Tolkiena to absolutne musisz-to-mieć, fani fantasy też będą bawić się doskonale, nawet jeśli nie znają „Silmarillionu”. Polecam zatem bardzo gorąco.

po jego śmierci ukazują się kolejne teksty, które nawiązują do stworzonego przez niego Śródziemia. Niektóre z nich zostały już wspominane w innych opowieściach, kolejne są całkiem nieznane. Od lat jego syn, Christopher Tolkien, próbuje zebrać notatki ojca i przedstawić je światu w całkiem nowych wydaniach. Tak właśnie powstała książka Beren i Luthien.

Historia miłości tej dwójki jest uznawana za jeden z najbardziej romantycznych wątków w prozie Tolkiena. Wspomina się o niej w innych utworach mistrza fantastyki. Tym razem jednak postanowiono zebrać urywki i fragmenty opowieści i stworzyć z nich nową, samodzielną książkę na ten temat. Opracował ją Christopher Tolkien, który od lat bada twórczość ojca i zna ją najlepiej, a także może do omawianych przez siebie fragmentów dodać informacje na temat prywatnych wydarzeń w życiu pisarza.

Pozycja jest obszerna. To nie tylko tekst dotyczący miłości Berena i Luthien. To przede wszystkim praca, która ma pokazać proces tworzenia i warianty tej historii. W książce znajdziemy rys historyczny dotyczący powstawania tej opowieści, który związany jest z życiem Tolkiena i kolejnymi decyzjami o zmianach w treści. Pojawiają się konkretne daty pisania, wydarzenia towarzyszące, wspomina się o listach, w których pisarz omawiał utwór. Przez lata powstały kolejne jego warianty – prozą i wierszem. Zmieniały się szczegóły, co wykazuje redaktor.

W książce poza obszernym komentarzem literackim jest też sama historia, a nawet kilka. Redaktor postanowił przytoczyć utwór w różnych wersjach, by pokazać jego zmiany. Co cenne – pojawia się też oryginał w wersji angielskiej. Dzięki temu czytelnicy są w stanie zobaczyć nie tylko, jak zmieniała się historia, lecz także czy przekład oddał to, co było zamysłem autora.

Tekst wzbogacają ilustracje Alana Lee. Jak zawsze oddają idealnie klimat opowieści, są pełne kolorów i szczegółów. Idealnie pasują do treści historii. Nie jest ich za dużo, ale miło się na nie patrzy. Myślę, że to kolejny znak rozpoznawczy tekstów Tolkiena – rysunki Alana Lee są nierozłącznym elementem książek jego autorstwa.

Jeśli chodzi o historię miłości Berena i Luthien to trzeba przyznać, że nie czuć w niej romantyzmu, który współczesnym kojarzy się z płomiennymi wyznaniami i czułością. Tolkienowska miłość to przede wszystkim poświęcenie, rezygnacja ze wszystkiego na rzecz dobra drugiej osoby. To właśnie uderza czytelnika podczas lektury – uczucie ukryte w gestach, zachowaniu, nie w słowach i wyznaniach.

Bardzo cenię te wydania dzieł Tolkiena, które pokazują krótkie teksty jego autorstwa nie tylko w polskim przekładzie, ale też w oryginale i zawierają komentarz literacki oraz fakty związane z samym autorem. To cenne źródło informacji i bardzo ciekawa forma wydania tekstu. Nie inaczej jest z Berenem i Luthien. Podoba mi się nie tylko tekst literacki, który otrzymałam, lecz także komentarz redaktora i piękne ilustracje. Myślę, że fanów Tolkiena nie muszę namawiać, to obowiązkowa pozycja w waszej biblioteczce!

Niekiedy przeraża mnie odcinanie kuponów od znanego nazwiska. Ostatnio weszłam do księgarni i tam gdzie polecane leżała kolejna książka, pewnego księdza(niedawno zmarłego), która wydaje się być kolejną wydaną tylko z nazwiskiem na okładce a niemającą wiele wspólnego z piórem zmarłego. Gdy więc wśród nowości zobaczyłam książkę autorstwa Tolkiena, najpierw wpadłam w lekką konsternację. Legenda o Berenie i Luthien, jest jedną z moich ulubionych historii pochodzącej z Sillmarilionu, ale jest tam opisana krótko, jak wiec można z tego zrobić całą książkę i to wcale nie najmniejszych rozmiarów? Czy synowi Tolkiena skończyły się fundusze, że postanowił zagrać imionami, które są wyryte na grobowcu matki i ojca? Tak miałam przeróżne myśli. Gdy dostałam książkę Beren i Luthien pobieżnie ją przekartkowałam, trafiając na fragmenty wierszem, pewnie bym się zraziła, ale ja naprawdę lubię tę legendę, jak i późniejszy wątek Aragorna i Arweny(ten książkowy też).

Dostajemy książkę opatrzoną solidnym słowem wstępnym, syna Tolkiena. To już tradycja, gdy ukazuje się coś nowego znajdziemy dokładne wytłumaczenie dlaczego to się ukazuje, dlaczego dopiero teraz, jak powstawało to wydanie, tu dowiadujemy się, że był i szkic ołówkiem, ale Tolkien wymazał go i napisał od nowa. Dowiadujemy się jak ta legenda ewoluowała. A później przechodzimy do meritum. Dostajemy legendę prozą, jak właśnie w Sillmarilionie. Widzimy pewne rozbieżności(wytłumaczono nam uprzednio skąd się biorą), razem z Berenem obserwujemy tańczącą córkę króla – Luthien, jej brat spostrzega nieproszonego gościa i od teraz Luthien jest czujniejsza, ale powoli coraz bardziej podoba jej się myśl, że ktoś ją obserwuje, że komuś ten taniec się podoba a Beren prosi ją by go nauczyła tańczyć. Nowa znajomość, że podoba się ojcu Luthien, dumny król okrutnie żartuje sobie z potencjalnego zięcia mówiąc, że odda mu rękę córki, jeżeli Beren przyniesie mu legendarny klejnot z korony Morgotha, klejnot będący kwintesencją piękna i magii elfów, których to stratę elfowie wciąż opłakuję. Wydaje się to być zadaniem niemożliwym, ale dla zakochanego serca takie zlecenia nie istnieją. Mamy tutaj więcej szczegółów, więcej perypetii, mamy też pełną wersję ballady o Leithian po polsku i po angielsku.

Okazało się, że mój sceptycyzm był niczym nieuzasadniony. Książka pozwala znowu wrócić do Śródziemia i przeżyć kolejną przeszkodę, znowu stanąć do walki ze złem. Tolkien nie epatuje tym romansem, jest to wątek poboczny, wątek który owszem jest jakimś spiritus movens, ale jeżeli ktoś akurat nie ma ochoty czytać ckliwych historyjek nie będzie zniesmaczony. Nie umiem powiedzieć, jak bardzo lubię czytać historie tworzone przez ten wielki umysł.

I chyba wiem, że każda kolejna książka, która będzie wydana, a która da mi szansę na powrót do Śródziemia, na pewno do mnie trafi!

Marnotrawstwo papieru. Książka sztucznie napompowana dwoma wersjami dokładnie tego samego tekstu w jez. polskim oraz angielskim. Książka jest rozczarowaniem i skokiem na kasę. Oprawa bardzo ładna to chociaż na półce ładnie wygląda.

„Beren i Lúthien” to Tolkien w nieco innym wydaniu, pozbawionym epickich bitew, lecz bardziej emocjonalne i uczuciowe. Historia jest o tyle wyjątkowa, że postać Lúthien była inspirowana żona samego autora.

Gdy dotarło do mnie, że Tolkien tworzył tę historię w 1917 roku, gdy autor przeżywał trudne i traumatyczne doświadczenia wojenne, ta książka nabrała jeszcze innego wydźwięku i głębi. Miłość śmiertelnego Berena i nieśmiertelnej Lúthien ma w sobie nuty tęsknoty za wolnością od cierpienia i takim poczuciem czegoś pewnego i trwałego, bo tak naprawdę to historia o przekraczaniu granic między światami i pisanym nam losem.

Historia o próbie wykradzenia Silmarila Morgothowi jest esencją klasycznym fantasy, bowiem zawiera heroizm, magię, grozę i stawienie czoła przeznaczeniu. Jednak sercem powieści jest miłość, która może pokonać śmierć. Tę publikację można traktować jako prapowieść mówiącą o tym, że nawet w świecie potworów i bogów uczucia są obecne, a ich moc jest nie do przecenienia.

Książka została oddana w ręce czytelników za sprawą Christophera Tolkiena, który podjął się rekonstrukcji szczątków zostawionych przez ojca, zestawiając ze sobą wczesne, poetyckie warianty z późniejszymi fragmentami prozy, dzięki czemu kolejny już raz mogłam zobaczyć cudowny proces tworzenia Śródziemia. Ta książka w swojej konstrukcji może nie jest najbardziej przyjazna, jednak dla mnie jest bezcenna.

Bardzo duże wrażenie zrobiła na mnie szata graficzna, która znakomicie wpisuje się w monumentalizm i mistycyzm autora, tworząc bardzo spójną kompozycję.

Ta książka nie jest prosta, bo to na swój sposób rekonstrukcja mitu, który nasycony symboliką, trudny w odbiorze, jednak absolutnie piękny i potrafiący poruszyć. To prawdziwa książka z duszą, która kolejny raz udowadnia, jak wielkim geniuszem był Tolkien i jak wiele świat mu zawdzięcza.