Wywrócony świat i inne utwory

W czasach studenckich natrafiłam na rewelacyjną antologię „Kroki w nieznane”. Kilka opasłych tomów zbierających opowiadania najlepszych pisarzy science-fiction. Wszystkich części nie przeczytałam – tylko te, które były dostępne w lokalnej bibliotece – ale to wystarczyło do doceniania klasyków fantastki. Nie wiem, czy trafiłam tam na braci Strugackich, bo o ich twórczości będzie w tym tekście mowa, odkryłam natomiast Kira Bułyczowa, i jego „Wielki Guslar”, który kazał mi spojrzeć ku radzieckim – tak chyba będzie poprawnie – pisarzom, sugerując, iż, walcząc z cenzurą, wnoszą w swoje prace niewiarygodne rozwiązania. Nadarzyła mi się okazja zapoznać ze zbiorczym wydaniem dzieł braci Strugackich. To samo pokolenie pisarzy, co uwielbiany przeze mnie Bułyczow, a do tego duet wychwalany przez czytelników science-fiction . Kidy taka okazja pcha się w ręce nie można jej wypuścić.

„Wywrócony świat i inne utwory” zawiera – poza tytułową powieścią – teksty „Żuk w mrowisku”, „Fale tłumią wiatr”, „Niepokój”. Łączy je postać Maksa Kammerera – podróżnika, odkrywcy, kosmonauty. Jest to zdecydowanie przygodowa odmiana science-fiction (chociaż znajdziemy tu też co nieco z kryminału) i to jakże cudownie dopracowana. Jedna sprawa to uniwersum, jakie tworzą Strugaccy. Oczywistą oczywistością jest, że tu każdy detal musi ze sobą współgrać – inaczej pisarze nie wdarliby się do kanonu science-fiction. Jednak, kiedy czytamy te powieść właśnie w wydaniu zbiorczym widać, jak szeroki był to projekt, jak kolejne teksty są ze sobą powiązane, o ilu elementach autorzy musieli pamiętać, jak drobne rzeczy łączą te historie.

Natomiast mnie zaintrygowała inna kwestia. Publikacja opatrzona jest komentarzami autorów i w jednym wywodzie mowa jest o różnych scenariuszach tej samej opowieści. Czytelnik jest przepraszany, że finał jest tak oczywisty, a pisarze usprawiedliwiają się, że nie mogli inaczej. Opowiadają o innych pomysłach, jakie mieli i argumentują, dlaczego nie mogły zostać wykorzystane. I do mnie nagle coś dotarło. Do tej pory raczej poddawałam się temu, co autor książki proponuje, ewentualnie, kiedy pomysł wydał mi się absurdalny kwitowałam słowem: „Naciągane”. Im dłużej myślę o współczesnych pisarzach, mam coraz wyraźniejsze wrażenie, że większość z nich dopasowuje wydarzenia do pomysłu, że „wypełnia” go akcją, że fabuła nie zawsze jest przez nich „przepracowana”. A to błąd. Powieści nie można pisać wyłącznie od punktu A do B nie zważając na potencjalne przeszkody na przeszkody. Trzeba poddać się obranej ścieżce i podążyć tam, gdzie ona prowadzi.

W przypadku radzieckich twórców należałoby rzucić jeszcze jedno hasło: „idea”. Walka z reżimem odbywała się na różnych frontach, również tym literackim. Śmiejmy się, krytykujmy, ale tak żeby się nie zorientowali – można powiedzieć, że tak działali ówcześni pisarze (zresztą o konfrontacji z cenzurą możecie również poczytać w komentarzach). Do utworów przenikają elementy satyryczne, groteskowe, ale również symboliczne. Subtelne, acz mocne analogie, napomknięcia łechczą neurony czytelników. Cieszyć się tym możemy również u Strugackich. I żeby była jasność, na pierwszym miejscu jest przygoda, ale ubarwiona „ideą”.

Mnie nigdy nie trzeba było zachęcać do czytania klasyków. Uwielbiam poznawać twórczość ludzi, który kreowali literaturę, a do tego ich teksty to (zazwyczaj) gwarancja dobrej lektury. Strugaccy to „must read” i „must know” dla miłośników przygodowej odmiany science-fiction. W prezentowanym zbiorze mamy powieści lekkie, dynamiczne, acz ambitne i dopracowane. Bierzcie i czytajcie.

Gdy jako dzieciak obejrzałem "Odyseję Kosmiczną" wiedziałem, że to jest to, co wzbudza we mnie największe emocje. Kosmos, odległe światy i tajemnica odległych gwiazd. Z przyjemnością zatem zasiadłem do lektury tej książki. Jest ona fascynująca. Mamy też reżim na innej planecie, bohatera, który z nim walczy oraz świetnie przedstawiony odległy świat. Książkę połknąłem w zaledwie dwa wieczory. Jest świetna. Każdy fan literatury science fiction znajdzie tutaj coś dla siebie. Idźcie do księgarni jak najszybciej.

STRUGACCY WRACAJĄ

Fantastyki mamy obecnie do wyboru do koloru. Fantasy, science fiction, horror, science-fantasy, urban fantasy… Gatunków i podgatunków wystarczyłoby, żeby zapełnić kilka akapitów, sami wiecie najlepiej. Ale w całej tej współczesnej gałęzi literatury od ziemi oderwanej, brakuje prozy takiej, jak proza Strugackich. Na szczęście ktoś jeszcze to wznawia i to jeszcze w takim wydaniu, a miłośnicy klasyki fantastycznych książek, a także po prostu fani dobrej literatury, mogą się cieszyć. Bo „Wywrócony świat i inne utwory” cieszy. I satysfakcjonuje.

Maks Kammerer jest kosmonautą i odkrywcą. Jest śledczym i buntownikiem także. Swoisty człowiek orkiestra. I ten człowiek orkiestra działa, zmaga się z problemami, radzi sobie. Czy to stawia czoła reżimowi, który manipuluje ludźmi w nim żyjącymi, czy walczy z tajemniczym uciekinierem, który stanowi zagrożenie, ale nie za bardzo wiadomo jakie, czy nawet gdy łączy siły z innym śledczym, by zająć się terrorystami, pokazuje, że potrafi, bo potrafi.

Lata minęły odkąd poznałem Strugackich. Ot przypadkiem, bo wtedy klasyka już na księgarskich półkach nie stała, a wznowień jakoś nie było. Ale trafiły w moje ręce, najpierw zbiorcze wydanie „Pikniku na skraju drogi / Lasu”, jeszcze z serii „Stanisław Lem poleca”, potem „Poniedziałek zaczyna się w sobotę” i „Ślimak na zboczu” i w większości trafiło do mnie. Co prawda wtedy bardziej ze wschodnich klasyków gatunku bardziej kręciła mnie twórczość Kiryła Bułyczowa i jego „Wielki Guslar”, ale Strugaccy też mnie zachwycali.

I zachwycają nadal. Co prawda to poprzedni tom zbierający prace autorów jest tym bardziej reprezentacyjnym, ale i „Wywrócony świat i inne utwory” jest znakomity. Zebrane tu powieści to lektura, do jakiej Strugaccy nas przyzwyczaili – pomysłowa, czasem absurdalna, zawsze zaangażowana. Bo dobra fantastyka to nie rozrywka – a przynajmniej nie tylko – a nośnik idei, wyższych wartości, przesłania. O rozrywce bracia nie zapominają, są w tym świetni, bo ich proza bywa nie tylko intrygująca fabularnie sama w sobie, ale i świetnie, z pewną nonszalancją niemalże, napisana. Najważniejsze jednak jest to, że to tylko płaszczyk, a pod tym płaszczykiem kryje się coś, co jest i aktualne, i przerażające.

Świetnie napisane, znakomicie wydane, warte jest poznania. Poznania, polecenia, posiadania. To literatura, którą z przyjemnością i pożytkiem się pochłania i do której chce się wracać. A wisienką na torcie jest tu czwarta historia, po polsku wydana po raz pierwszy (choć już znana, bo to pierwotna wersja „Ślimaka na zboczu”, na co miłośnikom Strugackich przyszło czekać nad Wisłą ponad trzy dekady. Warto było? Warto. To w końcu Strugaccy.