Wiosenna noc, Zamek z lodu

„Wiosenna noc/ Zamek z lodu” Tarjei Vesaas.

Tarjei Vesaas, to norweski powieściopisarz, poeta i dramaturg wielokrotnie nominowany do literackiej nagrody Nobla. Urodził się pod koniec XIX wieku na norweskiej prowincji, a zmarł w Oslo w 1970 roku.

„Wiosenna noc” i „Zamek z lodu” Tarjei Vesaasa, to dwie odrębne powieści z nastoletnimi bohaterami. Obydwie zostały napisane i wydane już dość dawno, z czego „Wiosenna noc” w roku 1954, a „Zamek z lodu” w 1963 roku. Jest to ważne, gdyż rozpoczynając czytanie zaskakuje nas, że młodzi ludzie słuchają radia, a w domach nie ma telefonu lub centrala telefoniczna łączy rozmowy tylko w określonych godzinach. Czyli wchodzimy w świat, który już dla nas nie istnieje, a co najmniej znajduje się w nim zbyt wiele nieznanych współczesnym ludziom czynników, nieznanych zwłaszcza młodym ludziom. Nie ma telefonów komórkowych, a nawet nie ma jeszcze telefonów stacjonarnych w wielu domach, nie mówiąc o telewizorach, czy innych zdobyczach technologii z ostatnich dwóch dekad.

Obydwie powieści są stosunkowo mało objętościowe i zapewne dlatego wydano je w jednym tomie. I obydwie powieści silnie oddziałują na wyobraźnię i poruszają głębokie pokłady naszych emocji, a szczególnie „Zamek z lodu”. Ale po kolei…

W obydwu powieściach głównymi bohaterami są młodzi ludzie, chociaż niekoniecznie są to historie przeznaczone tylko dla młodzieży, oczywiście tej starszej.

„Wiosenna noc” Tarjei Vesaasa jest historią z pogranicza snu i jawy. Główny bohater, czternastoletni Hallstein i jego starsza siostra, Sissel zostają w domu sami na jedną noc, ponieważ ich rodzice udali się na pogrzeb do innej miejscowości i tam też mają nocować.

Dla dzieciaków w tym wieku to istny raj, aby bez nadzoru rodziców móc w spokoju przeżyć jeden dzień i noc. Tylko, że nie będzie im dane zrealizować własnych planów. Do ich domu puka dziwna rodzina, której popsuł się samochód, a młoda kobieta z nimi podróżująca zaczęła właśnie rodzić. Hallstein i Sissel są bardzo wrażliwymi młodymi ludźmi i jak się okazuje również gościnnymi i szczodrymi. Muszą zmierzyć się z sytuacją dla nich trudną, nietypową i mało komfortową. Jedną z osób, które goszczą, to młody mężczyzna, Karl, ojciec rodzącego się dziecka, który brał udział w wojnie. Zapewne w II Wojnie Światowej, co dla młodych bohaterów powieści stanowi kolejny wstrząsający element tej nocnej wizyty. Karl ma dość apodyktyczny charakter, który dodatkowo wzbudza wśród nieletnich gospodarzy zdystansowany respekt.

Wśród nocnych gości jest również Gudrun, dziewczynka z fantazji Hallsteina, jego rówieśniczka, jego alter ego, która w dziwny sposób, niezrozumiały dla Hallsteina niespodziewanie się materializuje. I jest tu także małżeństwo w średnim wieku, mężczyzna jest ojcem Karla i Gudrun, małżeństwo osobliwe, zachowujące się w bardzo kontrowersyjny sposób, wywołujące najwięcej zamieszania i doprowadzające do najbardziej niespodziewanych zdarzeń.

Ta dziwna, niemalże zaczarowana noc staje się dla młodych bohaterów dość traumatyczną nocą, w trakcie której muszą rozliczyć się ze swoimi marzeniami, stawić czoła dwóm ważnym dla każdego istnienia zdarzeniom, czyli narodzinom i śmierci, przyjąć na siebie odpowiedzialne role właściwe ludziom dorosłym. Hallstein i Sissel czują się w tej sytuacji zagubieni, wykorzystani i zakłopotani bezceremonialnym wtargnięciem w ich życie tak niespodziewanych oczekiwań i nadmiernych wymagań. I w ten sposób mogą z jednej strony sprawdzić i ocenić swoją dojrzałość, swoje przygotowanie do życia człowieka dorosłego, ale też i swoje poczucie własnej wartości oraz empatię z drugiej strony.

Czyż nie jest to intrygujące?

„Zamek z lodu” Tarjei Vesaasa wywarł na mnie piorunujące wrażenie.

Jest to również historia ze świata młodych ludzi, ale tym razem trochę młodszych, niż w „Wiosennej nocy”. Główne bohaterki, Siss i Unn, jedenastolatki, uczęszczają razem do jednej klasy w miejscowej, prowincjonalnej szkole. Unn od niedawna mieszka w pobliżu Siss, wcześniej była wychowywana tylko przez matkę, ojca swojego nie znała. Po śmierci mamy, Unn przeprowadziła się do swojej ciotki, jedynej żyjącej krewnej, siostry zmarłej matki. W tak małej społeczności wszyscy o wszystkich wszystko wiedzą. Dlatego Siss znała życiorys Unn na długo zanim poznała ją osobiście.

Wydaje się, że dziewczynki raczej nie mają szansy się zaprzyjaźnić, mają całkiem odmienne charaktery. Siss jest przywódczynią dzieciaków w swojej klasie, Unn zawsze stoi na uboczu, nie bawi się z innymi, jest cicha i nieśmiała. Ale wzbudza wśród innych ciekawość swoim zdystansowaniem. Przychodzi w końcu moment, gdy dziewczynki postanawiają się bliżej poznać. I jest to moment przełomowy, który pociąga za sobą dramat obu dziewczynek. Unn znika, a Siss całkowicie się zmienia, czuje się winna, bierze na siebie ciężar odpowiedzialności za zniknięcie nowo zdobytej przyjaciółki, składa obietnicę, której realizacja przekracza możliwości nastoletniej, jeszcze niedojrzałej osobowości.

Zadziwia mnie jednak sposób przedstawienia nastolatków przez autora. Albo może bardziej zadziwia mnie ich dojrzałość, szlachetność charakteru, empatia, a szczególnie, gdy przebywają w grupie rówieśniczej. Czy faktycznie sześćdziesiąt lat temu dzieci potrafiły z takim zrozumieniem i roztropnością, brakiem pogardy i złośliwości odnosić się do swoich rówieśników, którzy odstawali od innych swoją indywidualnością? Aż tak się ten nasz świat zmienił na niekorzyść? I to właśnie mnie zadziwia…

Istotną rolę w tej powieści odgrywa tytułowy zamek z lodu, jako odzwierciedlenie potęgi natury, jej nieprzewidywalnych i nieobliczalnych skutków. Czytając tę powieść nie można nie odczuwać trwogi przed siłą przyrody, nie odczuwać silnego mrozu skuwającego lodem olbrzymie jezioro, wypływającą z niego rzekę oraz spadającego ze skał wodospadu zamienionego przez mróz w lodowy zamek. I bierze się tu bezpośredni udział w tym procesie natury, podziwiając jego piękno i drżąc przed jego mocą. Bo tak obrazowo, niemal poetycko autor nam ten proces przedstawił. Wędrując wraz z bohaterkami po zmrożonej krainie podziwiamy ich oczami świat podwodny pokryty grubą taflą lodu, zachwycamy się koronkowymi wytworami mroźnego rękodzieła. I wtapiamy się w ten zaczarowany świat tak piękny i jednocześnie tak okrutny w swojej bezkompromisowości.

I tak jak natura zmienia swoje oblicze wraz ze zmieniającymi się porami roku, tak zmieniają się charaktery ludzkie i ich oczekiwania. Obie dziewczynki, Siss i Unn są mocno wplecione w naturalne zjawiska przyrody i dosłownie lub metaforycznie uwięzione przez zamek z lodu. Czy zdołają się uwolnić?

I chyba właśnie o ten respekt przed potęgą natury tu chodzi. Problem odwiecznie aktualny, prawda?

Uwielbiacie bawić się swoją wyobraźnią? To te powieści są właśnie dla was…

Książkę otrzymałam od Wydawnictwo Poznańskie Seria skandynawska

Problem łączonych powieści jest taki jak przy zbiorze opowiadań. Często się zdarza, że nie wszystko spodoba się nam na równym poziomie, a pod książką jest miejsce na jedną ocenę.

W tym wydaniu serii dzieł pisarzy skandynawskich mamy dwie oddzielne historie autorstwa Tarjeia Vesaasa. Autor w swojej ojczyźnie, czyli Norwegii jest zaliczany do jednego z najważniejszych autorów XX wieku. Poznając jego książki czuję te emocje, które wywoływały.

Jego twórczość nie jest do końca prosta w odbiorze, bo w przypadku „Wiosennej nocy” mocno opiera się na oniryczności przekazu, a i „Zamek z lodu” też ma podobne elementy, ale już w mniejszym stopniu. Takie balansowanie na granicy jawy i snu, opowiadanie abstrakcyjnego zachowania i sytuacji, by poszukać samemu podprogowego znaczenia jest dla mnie ciekawe w momencie, gdy w większości jestem w stanie zrozumieć co autor_ chciał_ przekazać. Tutaj tak nie mam, co powoduję, że ciężko mi się odnieść tak do końca czy mi się podobało.

Dużym plusem jest sam styl literacki, który bardzo dobrze wydobyła tłumaczka Maria Gołębiewska-Bijak. Podoba mi się w nim to, że już sam ton wypowiedzi niesie ze sobą uczucia, których bezpośrednio nie ma w tekście. To wrażenie nierzeczywistości unosi się dookoła podczas czytania „Wiosennej nocy”. Inna sytuacja ma się z „Zamkiem z lodu”, który jest bardziej rzeczywisty i sama historia bardziej przypadła mi do gustu. Lubię w obu historiach opisy przyrody, chociaż „Zamek z lodu” miał je bardziej wyraziste.

Ciekawym zabiegiem jest wyczuwalna w obu historiach nuta erotyzmu, której nie ma bezpośrednio w tekście, a jest w bohaterach, którzy są nastolatkami. Co ciekawe dzięki posłowiu od tłumaczki wiem, że nie tylko ja to wyczuwałam i jak w przypadku „Wiosennej nocy” sam autor to potwierdził w swoich notatkach, tak w „Zamku z lodu” zaprzecza, by tak było, a dla mnie to czuć. Te dwie historie łączy zagubienie i poszukiwanie siebie w sposób dosłowny i niedosłowny. Wypośrodkowując ocenę jako całościowej książki zostawiam 6/10.

W swojej biblioteczce mam tylko kilka powieści z Serii Dzieł Pisarzy Skandynawskich wydawanych w przyciągającej oko twardej oprawie przez Wydawnictwo Poznańskie. Ostatnio wzbogaciłam ja o dwie powieści Terjeia Vesaasa „Wiosenna noc” i „Zamek z lodu” zawarte w jednej książce i po niemal magicznych emocjach doświadczanych podczas lektury z pewnością niedługo poszerzę ją o kolejne pozycje.

Dlaczego te dwie historie zostały złączone? Czy z powodu bohaterów, którzy będąc na skraju dzieciństwa i dorosłości doświadczają czasem po raz pierwszy, często intensywniej? Czy z powodu ulotnego klimatu magii, zacierającego granicę pomiędzy światem wyobraźni a odzierającą ze złudzeń rzeczywistością? A może łączy je przede wszystkim styl autora pełen niedopowiedzeń, pozostawiający pole do różnych interpretacji i pisania własnych zakończeń?

Niewątpliwie łączy je też to, co spotyka młodych bohaterów i odciska na nich piętno. Ukazując inną brzydką i tragiczną stronę życia, ale też dając przedsmak doznań, by zaraz je odebrać, zmusza ich do zderzenia się ze światem, którego nie znali i dorośnięcia szybszego niż by chcieli.

Podczas gdy w pierwszej z powieści wiosenna noc jest czasem narodzin i śmierci, ukradkowych spojrzeń i muśnięcia dłoni, nocą doznań, którą poranek odziera ze złudzeń, w drugiej ekscytujące wyczekiwanie wynikające z wzajemnej fascynacji i przyciągania zostaje zamrożone w majestatycznym lodowym zamku, by na wiosnę spłynąć potokiem łez.

Czy obie powieści zrobiły na mnie podobne wrażenie? Niestety w pierwszej czegoś mi zabrakło, a nieco chaotyczny styl utrudniał odbiór, ale już w drugiej może poznawszy styl autora, wczuć się w emocje i ujrzeć malowane przez niego obrazy było mi zdecydowanie łatwiej. Pogmatwane uczucia jedenastoletniej Siss wyrażone tak trafnie oszczędnym i wypełnionym symbolami językiem, wywarły na mnie ogromny wpływ. Niemal tak wielki, jak lodowy zamek, który staje się jednym z bohaterów tej powieści, a opisy wypiętrzonych lodowych ścian, mieniących się kryształowych komnat, uwieczniają niezwykłość i majestat tego pięknego i śmiertelnie niebezpiecznego zjawiska.

Trochę poczytałam o samym autorze i zaskoczyło mnie, że powieści te zostały wydane przed kilkudziesięciu laty, bo ich język i przekaz pozostają bardzo aktualne.

W swojej biblioteczce mam tylko kilka powieści z Serii Dzieł Pisarzy Skandynawskich wydawanych w przyciągającej oko twardej oprawie przez Wydawnictwo Poznańskie. Ostatnio wzbogaciłam ja o dwie powieści Terjeia Vesaasa „Wiosenna noc” i „Zamek z lodu” zawarte w jednej książce i po niemal magicznych emocjach doświadczanych podczas lektury z pewnością niedługo poszerzę ją o kolejne pozycje.

Dlaczego te dwie historie zostały złączone? Czy z powodu bohaterów, którzy będąc na skraju dzieciństwa i dorosłości doświadczają czasem po raz pierwszy, często intensywniej? Czy z powodu ulotnego klimatu magii, zacierającego granicę pomiędzy światem wyobraźni a odzierającą ze złudzeń rzeczywistością? A może łączy je przede wszystkim styl autora pełen niedopowiedzeń, pozostawiający pole do różnych interpretacji i pisania własnych zakończeń?

Niewątpliwie łączy je też to, co spotyka młodych bohaterów i odciska na nich piętno. Ukazując inną brzydką i tragiczną stronę życia, ale też dając przedsmak doznań, by zaraz je odebrać, zmusza ich do zderzenia się ze światem, którego nie znali i dorośnięcia szybszego niż by chcieli.

Podczas gdy w pierwszej z powieści wiosenna noc jest czasem narodzin i śmierci, ukradkowych spojrzeń i muśnięcia dłoni, nocą doznań, którą poranek odziera ze złudzeń, w drugiej ekscytujące wyczekiwanie wynikające z wzajemnej fascynacji i przyciągania zostaje zamrożone w majestatycznym lodowym zamku, by na wiosnę spłynąć potokiem łez.

Czy obie powieści zrobiły na mnie podobne wrażenie? Niestety w pierwszej czegoś mi zabrakło, a nieco chaotyczny styl utrudniał odbiór, ale już w drugiej może poznawszy styl autora, wczuć się w emocje i ujrzeć malowane przez niego obrazy było mi zdecydowanie łatwiej. Pogmatwane uczucia jedenastoletniej Siss wyrażone tak trafnie oszczędnym i wypełnionym symbolami językiem, wywarły na mnie ogromny wpływ. Niemal tak wielki, jak lodowy zamek, który staje się jednym z bohaterów tej powieści, a opisy wypiętrzonych lodowych ścian, mieniących się kryształowych komnat, uwieczniają niezwykłość i majestat tego pięknego i śmiertelnie niebezpiecznego zjawiska.

Trochę poczytałam o samym autorze i zaskoczyło mnie, że powieści te zostały wydane przed kilkudziesięciu laty, bo ich język i przekaz pozostają bardzo aktualne.

W zamkniętej społeczności małej, norweskiej wioski pojawił się ktoś nowy. Jedenastoletnia dziewczynka zazwyczaj trzyma się na uboczu. Jest spokojna, milcząca i bardzo mądra. Jej tajemniczość z czasem wzbudza zainteresowanie przywódczyni szkolnej grupy, Siss. Obserwują się wzajemnie aż pewnego razu na stoliku Siss pojawia się liścik z zaproszeniem do domu Unn.

Chłód nocy przebija się z kartek, podobnie jak nasycone iskrami powietrze, czerwone, pełne wargi w lustrze i tajemnica rozwieszona na zawsze między jednym a drugim ciałem, które lada moment rozkwitnie. Chyba że zmrozi je lód, zatrzyma krew, skarze na wieczne patrzenie w nicość kiedy inni będą go szukać, już nie jej, już tylko tego nierozkwitniętego ciała, które skryło w sobie światło życia, i lśni bielą, gdzie „lodowy kolos był jedynie skończoną, milczącą śmiercią”.

„Zamek z lodu”, czy w poprzednim tłumaczeniu „Pałac lodowy”, to tego typu powieść, w której trzeba użyć nieco wyobraźni, żeby w pełni poczuć czytany tekst. Vesaas trochę to ułatwia, personifikując opisy natury, ale i tak najważniejsze elementy pozostają niedopowiedziane. Czy współczesny czytelnik, przyzwyczajony do podawania wszystkiego na tacy, z równym jak dawniej entuzjazmem przyjmie teraz taką prozę? Jestem szalenie ciekawa. Mnie ten klimat oczarował, ale robię sobie przerwę w literaturze skandynawskiej. Na chwilę. Nowe tłumaczenie Marii Gołębiewskiej-Bijak wspaniałe. Czytajcie i gimnastykujcie wyobraźnię.

IG @angelkubrick