Wesele

Spróbujmy wybrać największy mezalians w polskiej literaturze. Myślę, że dramat „Wesele” Stanisława Wyspiańskiego jest mocnym kandydatem do podium. Ślub poety Lucjana Rydla z niewykształconą dziewczyna ze wsi wzbudził wiele kontrowersji, aczkolwiek był wypadkową ówczesnej mody, czy też chłopomanii. Prawdziwa miłość, a może zakład – możemy się zastanawiać. Tego się nigdy nie dowiemy, chociaż, jak wiemy, małżeństwo to przetrwało i chyba było całkiem udane. Jednym z gości na tej imprezie był, wrażliwy pisarz i malarz, Stanisław Wyspiański. Można sobie wyobrazić, jak obserwował i chłonął ją wszystkimi zmysłami. „Można by podejrzewać, iż Wyspiański, biorąc pióro do ręki, zamierzał tu napisać złośliwy pamflecik na swoich znajomych; w trakcie pisania geniusz poezji porwał go za włosy i ściany bronowickiego dworku rozszerzyły się – niby nowe Soplicowo – w symbol współczesnej Polski.”1 Dochodzimy tu do pytania, jak czytać „Wesele”. Czy jako towarzyską ciekawostkę, a może dzieło narodowe?

A ja chciałabym to wszystko wypośrodkować. „Wesele” stało się kolejną ofiarą kanonu lektur trafiając – w większości – do czytelnika niegotowego docenić jego walorów. Chociaż jest to też utwór, który przy odrobinie sprytu nauczyciela łatwo uczynić ciekawym „Stanisław Wyspiański nie tylko zanotował skandaliczny w oczach Krakowa ślub »pana« z »chłopką«, lecz także rozbudował go o symbolikę narodową oraz dramatyczne konteksty rozdarcia społecznego.”2 I właśnie od ówczesnej mody wyjdźmy. Zajrzyjmy na towarzyskie salony Krakowa i poznajmy tę barwną brać młodopolskich artystów. Pokażmy jacy to byli fascynujący ludzie. Od tego przejdźmy przez chłopomanię do społecznych podziałów. A na koniec dopiero zostawmy sobie całą narodową symbolikę. Bo ona jest najtrudniejsza i wymaga od czytelnika wiedzy i wrażliwości, aby ją wypatrzyć i odczytać.

Nie możemy też zapominać, że jest to utwór pisany z myślą o deskach teatru. A także, nie zapominajmy, iż Wyspiański był uczniem Jana Matejki. Pisząc „Wesele” nie operuje tylko słowem. „Jego sztuki nie były »do czytania« - to kompletne wizje sceniczne.”3 Dekoracje, światło, ruch – autor dbał o każdy najmniejszy detal, aby skutecznie budować atmosferę i wpływać na emocje czytelników.

„(…) czy nie za wiele zaczęto na temat »Wesela« medytować, zamiast bawić się nim i wzruszać.”4 zastanawia się Tadeusz Boy-Żeleński w „Plotce o »Weselu« Wyspiańskiego”. Czytając ten tekst ma się wrażenie, że jego autor chciałby, aby utwór ten był odbierany na luzie, z pamięcią o anegdocie, jaka mu towarzyszy. Z perspektywy czasu oczywiście nie sposób nie docenić całokształtu, subtelności, przenikliwości, a nawet wizjonerstwa Wyspiańskiego, jednak to mezalians był pretekstem do napisania tego dramatu i niech będzie pożywką dla jego nieustającej sławy.

1 Tadeusz Boy-Żeleński, „Plotka o »Weselu« Wyspiańskiego” [w:] Stanisław Wyspiański, Wesele”, wyd. Powergraph, Warszawa 2025, s. 287.

2 Aneta Korycińska, „Posłowie”, [w:] tamże, s. 313.

3 Tamże, s. 316.

4 Tadeusz Boy-Żeleński, dz. cyt., s. 309.

„Wesele” Stanisława Wyspiańskiego od lat znajduje się w kanonie lektur szkolnych dla szkół ponadpodstawowych. W czasach, gdy ja chodziłam do „ogólniaka” miałam szczęście, co doceniłam w klasie maturalnej, być uczona przez profesorkę, która do każdej z omawianej epok podchodziła kompleksowo, nie omawiałyśmy tylko sfery literackiej, jak na zajęcia z języka polskiego wypadałoby, ale również całą „otoczkę” kulturalną, polityczną w ujęciu zarówno lokalnym, jak i europejskim oraz ekonomiczną. Omawianie „Wesela” Wyspiańskiego nie mogło oczywiście obyć się bez gruntownego zgłębienia jego bogatej twórczości, czyli jak w posłowiu do aktualnego wydania „Wesela” przypomina Anna Korycińska (baba od polskiego) „z równą pasją malował, pisał dramaty, reżyserował, projektował witraże, kostiumy i wnętrza.” W przypadku mojej edukacji, najlepiej było poznać twórczość Wyspiańskiego poprzez wyjazd do Krakowa, gdzie zwiedziliśmy wszystkie miejsca z nim związane. Teraz po latach, wciąż zdarza mi się przejść do niektórych z tych miejsc, zwłaszcza do kościoła franciszkanów i podziwiać monumentalne witraże zaprojektowane przez mistrza, w tym moim prywatnym zdaniem ten najbardziej imponujący, czyli „Bóg ojciec – stań się”.

Dlaczego o tym wspominam, a nie o samym „Weselu”? Z prostego względu. O „Weselu”, jego symbolice, wpływie na kulturę napisano już tak wiele, że moim zdaniem wszystko byłoby wtórne.

Każdy, kto skończył szkołę średnią, zna rozpoczynające Akt 1, scenę 1 zdanie „Cóż tam, panie, w polityce?”, czy zdanie zamykające ten dramat, czyli „Miałeś, chamie, złoty róg…”

Na wyrywki możemy wymieniać bohaterów, którzy mają swoje pierwowzory w realnych postaciach: Gospodarz – Włodzimierz Tetmajer, Gospodyni – jego żona, starsza siostra Panny Młodej – Anna Tetmajer, Pan Młody – Lucjan Rydel, Panna Młoda – Jadwiga Rydlowa z domu Mikołajczykówna, Upiór – Jakub Szela, Poeta – Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Zosia – Zofia Żeleńska, Dziennikarz – Rudolf Starzewski (redaktor krakowskiego „Czasu”), Radczyni – profesorowa Domańska, ciotka Rydla, Haneczka – Hanka Rydlówna, siostra Lucjana, postacie chłopskie: Klimina, Czepiec, Nos – „malarz Tadeusz Noskowski; lub może kombinacja Noskowskiego również z malarzem, Stanisławem Czajkowskim”, nawet Wernyhora, Hetman i Rycerz są wzorowane na postaciach historycznych.

Skąd wiemy na kim były wzorowane postaci? Tu z pomocą przychodzi zarówno sam autor, jak i jego kolega po piórze Tadeusz Boy-Żeleński w „Plotka o „Weselu” Wyspiańskiego”.

Nigdy nie czytaliście pełnej ciekawostek „Plotki” Boya-Żeleńskiego, nic straconego, najnowsze wydanie „Wesela” z cyklu #kiedyśprzeczytam składa się z: samego dramatu „Wesele”, „Plotka o „Weselu” Wyspiańskiego” i posłowia autorstwa Anny Korycińskiej (baba od polskiego). Całość została dodatkowo wzbogacona o archiwalne zdjęcia i reprodukcje dzieł Matejki.

Wracając do „Wesela”, czytając ten dramat z perspektywy dojrzałej kobiety, a nie podlotka jakim byłam, gdy czytałam je po raz pierwszy, muszę przyznać, że wciąż nie straciło niczego na aktualności, Chińczyki trzymają się mocno, wciąż tańczymy chocholi taniec i nie potrafimy się zdecydować na żaden zryw, który pokazałby naszą jedność, wciąż wieś „walczy” z miastem i odwrotnie, podziały „klasowe” jak były, tak są. A to, że całość wyrażona jest trochę innym językiem, niż współcześnie używany, nie zmienia niczego.

Cieszę się, że została zachęcona do wzięcia udziału w tej czytelniczej akcji, dobrze wrócić do klasyki i po raz kolejny przekonać się, że klasyka zachwyca nie tylko stylem, ale swoją ponadczasowością.

Czytajcie!