Półmistrz

Często zastanawiam się nad rozmaitymi podziałami i klasyfikacjami książek. Kiedyś pomyślałem sobie, że jedne powieści są zwyczajnie “produkowane”, pisane na akord, podczas gdy drugie latami dojrzewają w świadomości pisarza, domagając się zobiektywizowania. W ślad za tym nie idzie bynajmniej refleksja, że jedne są gorsze od drugich, ale z pewnością się różnią. W przypadku tych ostatnich, motywacja wewnętrzna pisarza jest wręcz namacalna, wyczuwalna w każdym rozdziale, a to przekłada się na jedyne w swoim rodzaju obcowanie czytelnika z dziełem literackim. Jedni nazywają to czytelniczym flow, czyli stanem całkowitego i bezgranicznego zanurzenia się w opisywanej historii, inni mówią o tym, że tego rodzaju powieści posiadają moc przyciągania do siebie, wobec której odbiorca pozostaje hedonistycznie bezradny. Taką właśnie powieścią jest “Półmistrz” Mariusza Czubaja, który otwiera serię kryminalną marki Znak Crime.

Reprezentacja Polski szachistów wyrusza w sierpniu 1939 roku na olimpiadę do Buenos Aires. Płynie doń na pokładzie pasażersko - towarowego transatlantyku “Przyszłość”, w towarzystwie wielu interesujących osobistości, jak chociażby Witold Gombrowicz, czy Edward Abramowski. Pierwszy z nich “chwyta za łokieć kolejne ofiary i osacza je słowami”, co Autor opisuje w absolutnie uroczej konwencji. Z kolei Abramowski, główny bohater powieści, jest stworzoną przez Czubaja hybrydą, która łączy w sobie prawdziwego, historycznego filozofa, psychologa i socjologa, pierwowzór Szymona Gajowca w powieści „Przedwiośnie” Żeromskiego, z osobowością fikcyjnego, tajemniczego pasażera, którego obecność na statku nie jest przypadkowa i nikomu obojętna.

To miał być zwyczajny i spokojny rejs, jednakże jego oblicze zmienia morderstwo, którego sygnaturą staje się szachowy pion utkwiony w oczodole ofiary. Czy życie wybitnych szachistów jest zagrożone? A może mordercą jest jeden spośród nich? Luksusowy transatlantyk staje się odpowiednikiem zamkniętego pokoju, w którym każdy podejrzewa każdego, gdzie nic nie jest przypadkowe, a uważność obecnych w nim ludzi odgrywa kluczową rolę dla rozwikłania zagadki.

“Półmistrz” to gorzki obraz II Rzeczpospolitej w przededniu wybuchu wojny, który Mariusz Czubaj doprawia szpiegowską nutą i szeregiem gier, do udziału w których mrugnięciem oka zaprasza czytelnika.

Przekonaj się, który z bohaterów miał rację. Ten, który myślał, że “Będzie jak zwykle. Bo to był zwyczajny rejs. Najzwyklejszy. Z tabunem nudziarzy, garstką oryginałów i kilkorgiem dziwaków. Rejs, podczas którego nie zdarzyło się nic nadzwyczajnego i zapewne już nic się nie wydarzy”, czy może ten, który powiedział, że “Płyną tu ludzie, którym wydaje się, że jeszcze żyją, a już dawno umarli”.

Klimat epoki, codzienna rutyna pasażerów na statku, rytuały nawiązywania i budowania relacji, a wszystko w oparach luksusowego alkoholu, muzyki i oczywiście szachów. Mistrzowski powrót dwukrotnego laureata Nagrody Wielkiego Kalibru pozostanie w mojej pamięci jako powieść przełamująca konwencje gatunkowe i będąca wyzwaniem dla intelektu.

Mariusz Czubaj w swojej najnowszej powieści stawia czytelnikowi pewne, powiedzmy, wymagania. Oczekuje od niego skupienia, otwarcia się na nowe, może także znajomości pewnych odwołań. Książka może być zarówno świetną rozrywką, jak i prawdziwą ucztą literacką.

Intryga w Półmistrzu przeniosła mnie myślami do klasycznych kryminałów Agathy Christie. Różnorodni bohaterowie, morderstwo, podejrzani znajdujący się na jednym statku oraz zagadka, którą może rozwikłać tylko umysł ostry jak brzytwa potrafiący przewidywać – jak w szachach – trzy ruchy do przodu.

Mariusz Czubaj poskładał w swoim kryminale elementy, które tworzą kapitalną całość. Bohaterowie – z Abramowskim na czele – mają coś do ukrycia i niekoniecznie są tymi, za których się podają. Czas akcji to przeddzień II wojny światowej, kiedy w napięciu razem z bohaterami czekałam na ogłoszenie jej początku i śledziłam polityczne tło, jakie Czubaj zawarł w książce.

Do tego styl Autora, w którym zdaje się, że każde słowo przemyślał ale mimo tego wydaje się, że przychodzi Mu z lekkością. Z jednej strony jest w stanie budować napięcie, a z drugiej zapewnia wybuchy śmiechu (wykorzystując przy tym przede wszystkim postać Gombrowicza).

Co do miejsca akcji mam małe “ale”. Wprawdzie umiejscowienie fabuły na statku, z którego nie ma ucieczki jest świetnym rozwiązaniem, ale zabrakło mi tu klimatu rejsu. Są spotkania przy drinkach i w czasie posiłków, ale to w zasadzie wszystko. Nie ma długich korytarzy, malutkich kajut, podziału na miejsca dla biedniejszych i bogatszych, bogatych strojów oraz… innych pasażerów, poza kilkorgiem, których dotyczy intryga.

"Półmistrz" to kryminał retro, którym – tak sądzę – można się zachwycać lub przy nim zmęczyć. I każdą tę emocję jestem w stanie zrozumieć, zależą bowiem od tego, czego oczekujemy od kryminału.

Czytało się dobrze, tak dobrze jak czyta się kryminały najlepszych autorów literatury kryminalnej/szpiegowskiej, ale to co wyróżnia ,,Półmistrza" spośród innych to zdecydowanie sceneria rejsu, dalekiej podróży statkiem w nieznane, który bardzo wpisał się klimatem w niedawno oglądane przeze mnie filmy (np. ,,W trójkącie") i przez to jeszcze bardziej go przeżywałam.

Już od pierwszych chwil wpadamy w wartką akcję, a w powietrzu czuć niesamowitą energię nadchodzącej przygody i aury, którą emanują kolejni bohaterowie. Jak dla mnie to oni tworzą tę opowieść, to dla nich tak bardzo chciałam ją czytać. Zarówno główny szpieg - Abramowski, jak jego ,,sympatia", zielonooka dyskretna piękność Nina, podejrzane małżeństwo Woliców i szalony psychoanalityk Maroczy. Wśród szachistów, księdza, inżynierów, odkrywców i naukowców wciąż szukamy tego jednego, tego samego, którego w kolejnych kajutach, po gestach i niemal niezauważalnych wskazówkach szuka Abramowski.

,,Półmistrz" dostarczył mi wielu zachwytów nad formą, a treść włączając w to rozwiązanie zagadek zwyczajnie mnie pochłonęła, a to najlepsza recenzja książki jaka istnieje.

Wyborna lektura, napisana ze smakiem, pomysłem i swadą. W końcu ktoś nie potraktował czytelników jak analfabetów, postarał się zbudować ciekawe postaci, wpleść wątki historyczne i oprócz zagadki kryminalnej zaserwować też nieco dobrej powieści obyczajowej i wysmakowanego romansu. Postać Abramowskiego zdecydowanie nadaje się na kontynuowanie tej przygody, w której chętnie będę uczestniczyła.