Czas stalinowskich represji w Estonii. Do domu zwyczajnej, spokojnej rodziny wkraczają enkawudziści. Mama małej Leelo zostaje aresztowana za rzekomą zdradę radzieckiej ojczyzny. Estończycy, podobnie jak inne narody zniewolone przez ZSRR, wykazali się odpornością na komunistyczną propagandę.
Fragment książki
- Enkawude? Robota Ruskich? - zapytałam rzeczowo, choć właściwie nie miałam pojęcia, co te wyrazy znaczą. Po prostu zauważyłam, że kiedy rozmawiano o poważnych sprawach, stwierdzano zwykle: "z enkawude nie ma żartów" albo "ach, to robota Ruskich!".
- Wiesz co, umówmy się, że nie będziemy więcej używać tych słów, dobrze? - poprosił tata poważnie i posadził mnie na krześle przy biurku. - Szczególnie w obecności obcych. Mogą na nas ściągnąć sporo kłopotów.
- Tej piosenki "Enkawude po lesie" już więcej nie zaśpiewam - obiecałam.
- Oj, do diaska, jeszcze tego by brakowało! Możliwe, że przyjdzie do nas znowu ten pan, który był tu w dniu wywózki... wyjazdu mamy. Nie odzywaj się do niego za dużo, dobrze? Jeśli o coś zapyta, odpowiadaj "tak" albo "nie", a najlepiej: "Jestem małą dziewczynką, nic nie wiem". Zgoda?
- Hmm - przytaknęłam znacząco, chociaż to, że nic nie wiem, zabrzmiało jakoś obraźliwie. - Czy mogę powiedzieć: jestem małą towarzyszką, nic nie wiem? - To jeszcze lepsze! - Tata wyglądał na zachwyconego. - Towarzyszka brzmi dumnie! Przez duże T!
O autorce
Leelo Tungal (ur. 1947) - estońska pisarka, poetka i publicystka. Wydała kilkadziesiąt powieści dla dzieci i młodzieży oraz tomików wierszy, pisała i tłumaczyła (głównie z języków fińskiego i rosyjskiego) przedstawienia kukiełkowe, słuchowiska, libretta operowe, teksty piosenek, zbiory anegdot, podręczniki. Była dyrektorką w Estońskim Państwowym Teatrze Lalek, redaktorką naczelną czasopisma dla dzieci "Hea Laps", redaktorką działu kultury dziennika "Eesti Maa". Laureatka wielu nagród w dziedzinie literatury dziecięcej. W 2005 roku została uhonorowana jednym z najwyższych odznaczeń państwowych Republiki Estońskiej - Orderem Białej Gwiazdy IV klasy.
O tłumaczce
Marta Perlikiewicz (ur. 1976) - germanistka, tłumaczka. Współpracowała z Estońskim Centrum Literatury Dziecięcej przy publikacjach o problematyce praw człowieka, projekcie pisarzy i ilustratorów z krajów bałtyckich. Przełożyła sztukę teatralną Rasy Bugavičute-Pece Miałam kuzyna na międzynarodowy festiwal teatralny Baltic Transfer* Festival. Tłumaczy opowiadania dla portalu kulturalnego Eesti.pl. Mieszka w Tartu.
Szukasz więcej propozycji? Zobacz nasze tytuły z kategorii literatura piękna obca
Czy książka "Mała towarzyszka i dorośli" to literatura faktu czy powieść fabularna?
Książka "Mała towarzyszka i dorośli" to powieść autobiograficzna łącząca cechy literatury pięknej z osobistymi wspomnieniami autorki z okresu dzieciństwa. Tekst przedstawia dramatyczne wydarzenia z powojennej historii Estonii widziane oczami dziecka, co nadaje całości unikalny, słodko-gorzki ton. Autorka po mistrzowsku operuje ironią, ukazując zderzenie dziecięcej naiwności z brutalnością stalinowskiego systemu represji. To lektura obowiązkowa dla osób poszukujących wysokiej klasy literatury wschodnioeuropejskiej opartej na autentycznych przeżyciach i silnym fundamencie historycznym.
Z czyjej perspektywy prowadzona jest narracja w tej historii?
Narracja w tej książce prowadzona jest z perspektywy kilkuletniej dziewczynki, która próbuje zrozumieć niezrozumiały i groźny świat dorosłych. Dzięki temu zabiegowi czytelnik obserwuje aresztowanie matki oraz polityczne represje przez pryzmat dziecięcych pytań i dosłownego interpretowania komunistycznej propagandy. Taki sposób opowiadania pozwala na obnażenie absurdu totalitaryzmu w sposób niezwykle intymny i poruszający, unikając jednocześnie nadmiernego patosu. Perspektywa dziecka sprawia, że nawet najtrudniejsze tematy stają się przystępne, choć nie tracą na swojej tragicznej wymowie.
Jakie konkretne realia historyczne przedstawia ta publikacja?
Publikacja skupia się na mrocznym okresie stalinowskich represji w Estonii po II wojnie światowej oraz procesie siłowej sowietyzacji narodów bałtyckich. Czytelnik poznaje realia życia pod okupacją radziecką, gdzie strach przed NKWD miesza się z codzienną walką o zachowanie godności i narodowej tożsamości. Książka precyzyjnie oddaje atmosferę powszechnej nieufności, w której rodzice muszą uczyć swoje dzieci milczenia przed obcymi w obawie o bezpieczeństwo rodziny. Jest to cenne świadectwo historyczne, które rzuca światło na losy narodów zniewolonych przez ZSRR, o których często zapomina się w zachodniej literaturze.
Czy autorka książki osobiście doświadczyła opisywanych wydarzeń?
Tak, Leelo Tungal jest wybitną estońską pisarką, która w swojej twórczości często powraca do własnych doświadczeń z czasów stalinowskiego terroru. Urodzona w 1947 roku autorka dorastała w cieniu politycznych wywózek, co czyni ją wiarygodnym świadkiem historii i gwarantuje wysoką wartość merytoryczną tekstu. Jej bogaty dorobek literacki oraz liczne odznaczenia państwowe, w tym Order Białej Gwiazdy, potwierdzają jej status jako jednej z najważniejszych postaci współczesnej kultury estońskiej. Dzięki jej osobistemu zaangażowaniu czytelnik otrzymuje autentyczny obraz epoki przefiltrowany przez wrażliwość dojrzałej artystki.
Dla jakiego typu czytelnika ta pozycja może okazać się zbyt wymagająca?
Ta pozycja nie będzie odpowiednim wyborem dla osób poszukujących lekkiej, czysto rozrywkowej lektury lub dynamicznego thrillera politycznego. Choć narratorem jest dziecko, poruszana tematyka traumy, utraty rodzica oraz wszechobecnego terroru państwowego wymaga od odbiorcy skupienia i dużej dojrzałości emocjonalnej. Nie jest to klasyczna książka dla dzieci, lecz literatura piękna przeznaczona dla dorosłych i starszej młodzieży, ceniącej refleksyjny styl i głębię psychologiczną. Osoby nieprzepadające za powolnym tempem akcji i skupieniem na detalach codzienności w systemie totalitarnym mogą poczuć się znużone specyficzną formą tego przekazu.
