Osobista, błyskotliwie opowiedziana historia o próbie odzyskania kamienicy w Sosnowcu, należącej przed wojną do rodziny autora. Jego dziadek, polski Żyd, przeżył Zagładę i po wojnie emigrował do USA. Wiele lat po jego śmierci wnuk rusza w podróż do Polski, by zgłębić historię własnej rodziny i odzyskać jej majątek. Odkrywa, że jego krewny był więźniem nazistowskim i pracował przymusowo przy budowie kompleksu Riese w Górach Sowich największego tajnego projektu górniczo-budowlanego III Rzeszy, planowanego najprawdopodobniej jako jedna z głównych kwater Hitlera. Menachem Kaiser przygląda się działaniom śląskich poszukiwaczy skarbów i odkrywa, jak materialne i niematerialne dziedzictwo rodziny wpływa na dzisiejszą tożsamość jej członków.
Menachem Kaiser (ur. 1985) kanadyjski pisarz pochodzący z religijnej rodziny żydowskiej. Dorastał w Toronto. Ukończył Columbia University w Nowym Jorku i University of Michigan, był stypendystą Fulbrighta w Litwie. W 2021 roku Grabież znalazła się na liście najlepszych książek non-fiction The New York Times oraz otrzymała Canadian Jewish Literary Award w kategorii Biografie. W 2022 roku autor wyróżniony został Sami Rohr Prize for Jewish Literature, przyznawaną w USA pisarzom, których prace odgrywają istotną rolę w badaniu i przekazywaniu żydowskiego doświadczenia. Mieszka na Brooklynie.
Bez trudu znalazłem ulicę Małachowskiego []. Numer 12 liczył cztery piętra z dwoma rzędami wąskich białych balkonów sterczących jak żebra. [] Nie miałem żadnego innego adresu, więc to musiało być tu. Zrobiłem kilka zdjęć. Przechodnie podejrzliwie przyglądali się mnie i aparatowi fotograficznemu. Pojmowałem ich nieufność. Rozumiałem, że tam nie przynależę. [] Fakt, że (w pewien sposób) pochodziłem z Sosnowca i do niego wróciłem, oznaczał jedynie, że należę tu jeszcze mniej. Gdy stałem przed elewacją kamienicy mojego dziadka, najostrzej przeniknęło mnie nie poczucie związania z tym miejscem i tamtym czasem, ale przekonanie o braku ciągłości z przeszłością. Bez względu na to, jak bardzo literacko czy metaforycznie można by chcieć to wyrazić, to nie był mój dom. Moi dziadkowie zrobili wszystko, co było w ich mocy, żeby wymazać tę część historii. I udało im się, prawda? Choć mój ojciec miał polskich rodziców, myśl, że jest Polakiem, uznałby za niedorzeczną. Nie przekazano żadnej tęsknoty. Nie zasiano żadnych ziaren nostalgii.
Menachem Kaiser
Szukasz więcej propozycji? Zobacz nasze tytuły z kategorii literatura piękna obca
Czy książka "Grabież" jest typowym reportażem historycznym skupionym wyłącznie na faktach?
"Grabież" to literacka literatura faktu, która łączy osobiste śledztwo z elementami eseju o tożsamości. Kaiser nie ogranicza się do suchych dat, lecz buduje narrację wokół emocji i paradoksów związanych z dziedzictwem. Autor analizuje relacje między przeszłością a teraźniejszością, unikając przy tym encyklopedycznego tonu. To wielowymiarowa opowieść o pamięci, która pod względem dynamiki przypomina wciągającą powieść detektywistyczną.
Jaką rolę w opowiedzianej historii odgrywa tajemniczy kompleks Riese w Górach Sowich?
Kompleks Riese stanowi kluczowy element fabuły, łącząc losy dziadka autora z legendami o nazistowskich skarbach. Menachem Kaiser bada wpływ tego gigantycznego projektu budowlanego na współczesną wyobraźnię poszukiwaczy oraz lokalną historię. Książka rzuca nowe światło na przymusową pracę więźniów, osadzając ją w szerszym kontekście rodzinnym. Dzięki temu czytelnik poznaje Riese nie tylko jako obiekt militarny, ale jako miejsce o głębokim znaczeniu osobistym.
Czy autor opisuje w swojej podróży współczesny obraz Sosnowca i jego mieszkańców?
Tak, autor przedstawia Sosnowiec przez pryzmat swoich wizyt w kamienicy przy ulicy Małachowskiego oraz spotkań z tamtejszymi ludźmi. Opisuje on zderzenie swoich wyobrażeń o rodzinnym mieście z rzeczywistością współczesnej Polski. Kaiser skupia się na poczuciu obcości i braku ciągłości, które towarzyszą mu podczas spacerów po ulicach znanych wcześniej tylko z opowieści. Ta perspektywa pozwala spojrzeć na polskie miasta oczami potomka emigrantów szukającego swoich korzeni.
Dla jakiego typu czytelnika lektura tej publikacji może okazać się niesatysfakcjonująca?
Książka nie jest odpowiednia dla osób szukających sensacyjnego thrillera o poszukiwaczach złota lub czysto naukowej monografii historycznej. Choć pojawiają się w niej wątki skarbów i nazistowskich tajemnic, autor koncentruje się głównie na filozoficznych i moralnych aspektach restytucji. Czytelnik oczekujący szybkiej akcji może poczuć się zawiedziony licznymi dygresjami na temat żydowskiej tożsamości. To lektura wymagająca skupienia, przeznaczona dla odbiorców ceniących głęboką refleksję nad historią.
Czy w książce znajdziemy szczegółowe analizy prawne dotyczące procesów o zwrot mienia?
Publikacja nie stanowi poradnika prawnego ani technicznego studium procedur sądowych związanych z odzyskiwaniem kamienic. Kaiser opisuje biurokratyczne zmagania w sposób subiektywny, kładąc nacisk na absurdalne sytuacje i emocjonalny koszt całego procesu. Zamiast analizy paragrafów, czytelnik odnajdzie tu opis relacji z prawnikami i urzędnikami, które obnażają trudności w mierzeniu się z przeszłością. Jest to przede wszystkim zapis osobistego doświadczenia, a nie dokumentacja prawnicza.
