Zorza

Pamiętam, że w szkole często mówiło się o patriotyzmie. A dokładnie zadawało pytania, czym ON dla nas jest, jakbyśmy go zdefiniowali i jakie są jego przejawy. Bez zastanowienia potrafiłam wówczas odpowiedzieć na te pytania – byłam nauczona odpowiedzi na pamięć. Jednak nie przypominam sobie, żeby miały one dla mnie jakiekolwiek znaczenie. Były to tylko puste słowa wyuczone, by dostać upragnioną ocenę. Teraz gdy to słowo ma wartość i trzeba się odnieść czy pozytywną, czy już w tej chwili przestarzałą, nie znam żadnej odpowiedzi. Wiem, po co mamy podatki, wiem, po co chodzimy na wybory i wiem, czemu mamy mówić dobre słowa o naszych rodakach. Lecz jeśli doszłoby do sytuacji zagrożenia, gdy tak jak kiedyś Polacy musieli wspólnie stanąć do walki o swoją wolność i swój kraj, czy należałabym w pełni do Polaków? Oczywiście to pytanie jest mocno retoryczne, a ja liczę, że nigdy nie będę musiała na nie odpowiadać. Mimo to podświadomie czuję, że większość z nas odpowiedziałaby słowami Marii Peszek – "wystarczająco przerażająco jest żyć".

Piotr wierzy, że w rosyjskich aktach przedwojennych jest w stanie znaleźć pasjonujące informacje, które posłużą mu do napisania książki historycznej. Całą pasją oddaje się ich analizie, a z niechętną pomocą innych naukowców odnajduje szokujące dane, które niekoniecznie zgadzają się z aktami polskimi. Zaczyna go to fascynować na tyle, że w głębia się w ten temat i zadaje podstawowe pytanie – czy Zorza była największą zdrajczynią Polski w naszej historii? Krok po kroku odkrywa, co stało się prawie kilkadziesiąt lat tamu z młodą agentką wywiadu polskiego.

Zwykle nie czytam tego typu książek, więc byłam bardzo podekscytowana, że poznam coś w moim ujęciu nowego i nieznanego. Oczywiście sprawiło to, że miałam też naprawdę duże oczekiwania. Teraz z perspektywy czasu dochodzę do wniosku, że stanowczo zbyt wygórowane, co mocno zaburzyło mi odbiór powieści i teraz mam mieszane uczucia do "Zorzy" jako całości. Ma ona wiele zalet, które niezwykle cenię, ale również wiele wad, których nie jestem w stanie zaakceptować. Dlatego sami widzicie, że stworzyła mi się taka wybuchowa mieszanka.

Na pozytywny początek zacznę od największej zalety, czyli pomysłu. Z mojej perspektywy jest bardzo niesztampowy. Nie miałam okazji czytać o podobnej historii, dlatego jestem wręcz oczarowana nim. To coś tak odmiennego i z tak olbrzymim potencjałem. Trudno mi stwierdzić, czy naprawdę aż tak się wyróżnia na tle innych książek, czy to właśnie mój brak znajomości wpłynął na tę niekonwencjonalność, mimo to na pewno na długo zapadnie mi w pamięci.

Natomiast największym problemem jest dla mnie styl pisania autorki. Jest niezwykle lekki, co niesamowicie gryzie się z fabułą. Jest to powieść o poważnym sprawach, o wielkich miłościach, widmie wojny i złych wspomnieniach. Tymczasem język używany przez pisarkę kojarzy mi się z lekką i przyjemną obyczajówką. Oczekiwałabym po historii większego dopracowania właśnie w stylu, co pozwoliłoby poczuć dawne czasy, o których tu mowa oraz wagę rozwiązania tej zagadki.

Bardzo doceniam, że pani Ania Rosłoniec zdecydowała się na dwutorową historię. Dzięki temu czytelnik poznaje opowieść w czasach współczesnych, gdzie towarzyszy Piotrowi i Julii w dojściu do prawdy, oraz może zobaczyć, jak cała ta sytuacja wyglądała bezpośrednio z perspektywy Zorzy. Ten zabieg wyjątkowo przypadł mi do gustu, gdyż poznajemy Zorzę jeszcze zanim została agentką. Możemy zobaczyć, jak wyglądało jej życie, jaka była i co ją skłoniło do pracy w wywiadzie, a następnie jaką drogę pokonała, że została uznana za jedną z największych zdrajczyń w Polsce. Te dwie różne, ale tak bardzo powiązane historie zgrabnie przeplatają się i dają bardzo panoramiczne spojrzenie na całość. Zarazem przebieg poszukiwań jest porywający i pełen zwrotów akcji. Subiektywnie dla mnie to wszystko szło zbyt szybko i przede wszystkim zbyt łatwo. Ponownie tak jak w przypadku stylu pisarki, tak i przy fabule powinno zostać to o wiele bardziej dopracowane.

Do bohaterów mam dokładnie ten sam zarzut – trochę bardziej rozbudować ich charaktery i wtedy byliby jako literackie postacie idealnie wykreowani. Mimo to nie ukrywam, że polubiłam Zorzę za jej pasję do życia, zaangażowanie i odwagę. Te cechy sprawiły, że zobaczyłam kobietę, która jako agentka była wyrachowana i zimnokrwista, a jako osoba pełna radości, energii i niezachwianych poglądów. Po prostu ją podziwiałam, co dodatkowo sprawiało, że chciałam dowiedzieć się, czemu zdradziła i czy w ogóle to zrobiła. Natomiast Julia, która od jakiego czasu towarzyszy Piotrowi w rozwiązaniu tej zagadki, wywołała we mnie skrajnie negatywne emocje. Miała być pewna siebie, a tymczasem była to tylko mydlana bańka, a sama postać okazała się bardzo miałka. Samemu Piotrowi też brakowało dopracowania w kreowaniu jego charakteru, ale i tak z nieznanych mi powodów zapałałam do niego sympatią.

Tak jak na początku pisałam – "Zorza" wywołała we mnie i pozytywne, i negatywne emocje. Myślę, że wielu osobom, które lubią historię i szybką akcję mogłaby przypaść do gustu. Tym też osobom polecam. Natomiast już takim pasjonatom, którzy uwielbiają mocny klimat minionych lat, może wydać się zbyt współczesna.

Wichry historii

„Gdy chcesz atakować armię, oblegać miasto lub zabić kogoś, musisz najpierw zdobyć wiedzę o broniących generałach, ich gościach, strażnikach ich bram i ich sługach. Niech zajmą się tym twoi szpiedzy" – to słowa Sun Tzu, jednego z najznakomitszych strategów, autora najstarszego podręcznika sztuki wojennej. Mimo rozwoju nowych technologii i pojawienia się nowych rodzajów broni, w tek kwestii nie zmieniło się nic. To właśnie agenci wywiadu pozwalają dotrzeć tam, gdzie zwykły urzędnik nie dotrze i zdobyć informacje o strategicznym znaczeniu dla Państwa.

Działalność szpiegów rozpala wyobraźnię i choć jest skrajnie niebezpieczna, zaś dostanie się w ręce wroga zwykle oznacza śmierć, to jednak lubimy słuchać o ich spektakularnych akcjach. Szczególnie w czasie II wojny światowej polski wywiad był jednym z najlepszych i budził zazdrość zarówno u Brytyjczyków, jak i Francuzów. Jerzy Sosnowski, który w Niemczech grał rolę zamożnego barona polskiego pochodzenia, Rittera von Nalecza, mjr Szczęsny Chojnacki, działający pod przykrywką zastępcy konsula polskiego w Bernie czy Krystyna Skarbek (zwana ulubioną agentką Churchilla), to tylko kilka „gorących nazwisk” na szpiegowskim firmamencie.

Są jednak nazwiska czy też pseudonimy, o których się zwykle nie mówi – to najczęściej osoby, które były podwójnymi agentami, które zdradziły własny kraj. Jedną z takich osób jest Helena Laskowska vel Zorza, agentka polskiego wywiadu, legendarnej „Dwójki”. W czasie II wojny światowej miała ona zadanie związane ze ściśle tajną bronią chemiczną o kryptonimie S-10. Broń została wynaleziona przez profesora Machalicę, który zresztą zmarł w dziwnych okolicznościach kilka miesięcy później. Akcja z udziałem Zorzy zakończyła się jednak niepowodzeniem- agentka tuż przed wybuchem wojny zniknęła razem z próbkami gazu bojowego i całą dokumentacją, pozostawiając w kraju męża oraz ukochaną siostrę i ojca. Według danych polskiego rządu, okazała się ona zdrajczynią, która uciekła wraz z sowieckim szpiegiem.

Nic zatem dziwnego, że Stanisław, mąż Heleny nie chce nawet o niej pamiętać. Tylko Elżbieta, jej młodsza siostra, a obecnie żona Stanisława jest przekonana, że nie mogła ona zdradzić swojego kraju i porzucić rodziny. Teraz, po latach, jest szansa by zweryfikować prawdziwość dowodów przeciwko Zorzy. A wszystko to dzięki historykowi, Piotrowi Wilczyńskiemu, który w trakcie zbierania materiałów do książki o działaniach „Dwójki”, trafia w przeglądanych sowieckich aktach na zagadkową notatkę, która podważa ustalenia polskich służb. Wraz z Julią, wnuczką Stanisława i Elżbiety, decyduje się przeprowadzić swego rodzaju śledztwo, którego celem jest oczyszczenie dobrego imienia Heleny. Będzie to jednak możliwe dopiero wówczas, kiedy odnajdzie miejsce ukrycia S-10…

Co tak naprawdę wydarzyło się w 1939 roku i czy Zorza, rzekomo zakochana w sowieckim szpiegu, uciekła wraz z nim, wywożąc z kraju dokumentację na temat broni? Czy to możliwe, że Helena nie zdradziła, a Sowietom nigdy nie udało się pozyskać S-10? Odpowiedzi na te pytania będziemy poszukiwać wraz z bohaterami niezwykle wciągającej powieści pt. „Zorza”, autorstwa Anny Rosłoniec. Opublikowana nakładem Wydawnictwa MG powieść, której akcja rozgrywa się na dwóch planach czasowych, to niezwykła historia, która zainteresuje nie tylko osoby sięgające po powieści historyczne i interesujące się wydarzeniami z okresu II wojny światowej, ale również wszystkich, którzy lubią szpiegowskie historie i spiskowe teorie dziejów.

Frapująca fabuła, wartka akcja, doskonale skonstruowani bohaterowie, nie tylko pierwszego planu – to wszystko powinno przyciągnąć nas do książki. Jeśli do tego dodamy niezwykle plastyczny język autorki i sposób prowadzenia narracji, który sprawia, że czujemy się bezpośrednimi uczestnikami wydarzeń, że niemal czujemy napięcie Stanisława przyjmującego wizytę Andrzeja czy też determinację młodego naukowca starającego się dotrzeć do prawdy… Zakończenie książki pozostawia lekki niedosyt, ale spowodowany tym, że najchętniej od razu rozpoczęlibyśmy kolejne śledztwo.

Justyna Gul

Qultura słowa