Przełomowa biografia pisarki Stanisławy Przybyszewskiej, autorki zekranizowanego przez Andrzeja Wajdę dramatu Sprawa Dantona, i jej matki – malarki Anieli Pająkówny. W czerwcu 1899 roku Aniela Pająkówna, obiecująca młoda malarka, poznaje Stanisława Przybyszewskiego. Słynny pisarz wywiera na niej ogromne wrażenie, a owocem ich romansu jest córka – Stachna.
Choć pozornie nieistotne, okoliczności narodzin Stachny determinują losy i matki, i córki. Dla Anieli rozpoczynają się lata towarzyskiego ostracyzmu, zmagań o zalegalizowanie istnienia Stachny i nadanie jej nazwiska ojca, walki o codzienne przetrwanie. Jej córka, dziewczyna o szerokim, oryginalnym umyśle, imponująca dyscypliną i erudycją, nigdy nie uwolni się od skomplikowanej relacji z ojcem. Anna Kaszuba-Dębska konfrontuje sylwetki obu artystek – ich wychowanie i dojrzewanie do twórczości, życiowe wybory, środowiska, drogi artystyczne i wzajemne oddziaływanie na siebie.
Postać Przybyszewskiego położyła się cieniem nie tylko na losach obu kobiet, ale także na pamięci o nich. Autorka pozbywa się tej patyny i ukazuje Anielę i Stachnę tak, jak na to zasługują: jako pełnokrwiste, intrygujące artystki, o których życiu zdecydowały bezwzględne realia epoki. Daje głos tym, które go nie miały.
Opinie o książce
Stachna Przybyszewska fascynowała mnie od lat. Imponowały mi jej dyscyplina pracy, "żelazny umysł", artystyczny triumf nad trudami życia i narkotykowym nałogiem. Niecierpliwie czekałam na tak wnikliwą i wyczerpującą biografię. Opowieść Anny Kaszuby-Dębskiej niesie również dogłębne poznanie matki Stachny, utalentowanej malarki Anieli Pająkówny, której przyszło poświęcić dobrze zapowiadającą się karierę i pozycję towarzyską dla samotnego macierzyństwa. Znakomita książka herstoryczna!
Małgorzata Czyńska
O autorce
dr Anna Kaszuba-Dębska – malarka, graficzka, ilustratorka, reżyserka filmów animowanych. Pisarka i biografistka. Znana z instalacji artystycznych wystawianych w przestrzeniach miejskich, między innymi Projektu Szpilki i Projektu Emeryty inspirowanych dziełami Brunona Schulza i Tadeusza Kantora. Autorka książki Kobiety i Schulz oraz biografii Bruno. Epoka genialna nominowanej do Literackiej Nagrody Europy Środkowej Angelus. Trzykrotna stypendystka Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, dwukrotna laureatka Stypendium Twórczego Miasta Krakowa, stypendystka ZAiKS-u, laureatka Nagrody Krakowa Miasta Literatury UNESCO. Od dekady z mężem Łukaszem Dębskim współtworzy Fundację Burza Mózgów, do której celów należą promocja czytelnictwa i sztuki oraz edukacja kulturalna.
Szukasz więcej propozycji? Zobacz nasze tytuły z kategorii biografie i autobiografie
W jakim stopniu biografia "Przybyszewska/Pająkówna. Głuchy krzyk" skupia się na emancypacji kobiet?
Książka stanowi głębokie studium walki o podmiotowość artystyczną i społeczną dwóch kobiet żyjących w cieniu słynnego skandalisty. Autorka szczegółowo analizuje mechanizmy wykluczenia, z jakimi mierzyła się Aniela Pająkówna jako samotna matka w konserwatywnym społeczeństwie przełomu wieków. Lektura ukazuje proces kształtowania się genialnego umysłu Stanisławy Przybyszewskiej, która mimo traum i biedy wypracowała unikalny warsztat literacki. To rzetelna pozycja herstoryczna, przywracająca należne miejsce zapomnianym twórczyniom polskiej kultury.
Czy lektura wymaga wcześniejszej znajomości dramatu "Sprawa Dantona"?
Znajomość twórczości Stanisławy Przybyszewskiej nie jest wymagana, ponieważ autorka przystępnie wprowadza czytelnika w kontekst literacki epoki. Biografia koncentruje się przede wszystkim na procesie twórczym oraz psychologicznych aspektach powstawania dzieł, a nie na ich suchym streszczaniu. Anna Kaszuba-Dębska nakreśla tło historyczne tak precyzyjnie, że nawet osoby niezaznajomione z Młodą Polską zrozumieją wagę dokonań bohaterek. Publikacja służy jako doskonały punkt wyjścia do odkrywania polskiego modernizmu z nowej, kobiecej perspektywy.
Jaki obraz Stanisława Przybyszewskiego wyłania się z tej podwójnej biografii?
Stanisław Przybyszewski jest przedstawiony jako postać destrukcyjna, której obecność rzuca tragiczny cień na życie i kariery obu artystek. Autorka odważnie dekonstruuje mit "genialnego meteorata", pokazując realne koszty emocjonalne i finansowe ponoszone przez jego partnerkę oraz córkę. Zamiast skupiać się na jego legendzie, książka oddaje głos kobietom, które przez dekady były definiowane wyłącznie przez pryzmat relacji z nim. Taka perspektywa pozwala zrozumieć, jak wielką siłę woli musiały wykazać bohaterki, by tworzyć własną sztukę w tak trudnych warunkach.
Dla jakiego typu czytelnika ta pozycja może nie być odpowiednim wyborem?
Publikacja ta nie jest polecana osobom poszukującym lekkiej, beletryzowanej biografii o charakterze czysto rozrywkowym lub sensacyjnym. Ze względu na poruszane tematy uzależnień, skrajnej biedy oraz społecznego ostracyzmu, lektura bywa wymagająca emocjonalnie i skłania do trudnych refleksji. Czytelnicy oczekujący idealizacji epoki Młodej Polski mogą poczuć się przytłoczeni surowym obrazem ówczesnych realiów bytowych kobiet. Jest to dzieło skierowane do odbiorców ceniących rzetelną dokumentację i pogłębioną analizę psychologiczną postaci historycznych.
Czy w książce znajdziemy informacje o warsztacie malarskim Anieli Pająkówny?
Autorka, będąc sama malarką, poświęca wiele uwagi drodze artystycznej Pająkówny, analizując jej edukację i dojrzewanie do twórczości. Czytelnik poznaje specyfikę środowisk artystycznych Krakowa i Paryża, w których obracała się malarka, oraz trudności w godzeniu pasji z narzuconymi rolami społecznymi. Tekst rzuca nowe światło na oryginalność jej stylu, który często ginął w cieniu burzliwego życia prywatnego i relacji z Przybyszewskim. Dzięki eksperckiej wiedzy autorki, opis zmagań z materią malarską jest niezwykle wiarygodny i inspirujący dla współczesnych twórców.
