Proto. Jak nasz prajęzyk dotarł na krańce świata

Szukamy śladów pierwszych ludzi. Na podstawie badań archeologicznych analizujemy miejsca, w których żyli a także ich tradycje i zwyczaje. Równie fascynujący okazuje się język, którym posługiwali się nasi przodkowie. O korzeniach języków z rodziny indoeuropejskiej interesująco opowiada Laura Spinney w książce „Proto. Jak nasz język dotarł na krańce świata”, wydanej przez Wydawnictwo Znak Horyzont, w przekładzie Grzegorza Kuleszy.

Ta książka to pasjonująca podróż do przeszłości, w której język staje się kluczem do zrozumienia historii ludzkości. Autorka podejmuje próbę odtworzenia dziejów języka praindoeuropejskiego - hipotetycznego przodka wielu współczesnych języków. Co istotne, robi to w sposób przystępny, łącząc ustalenia z pogranicza językoznawstwa i archeologii.

Spinney udowadnia, że język nie rozwija się w próżni i jest ściśle powiązany z migracjami ludów, zmianami klimatycznymi czy rozwojem technologii. Czytelnik poznaje różne hipotezy dotyczące pochodzenia Indoeuropejczyków, w tym teorię stepową oraz anatolijską, a także dowody, które je wspierają lub podważają. I trzeba przyznać, że ta wielość hipotez zachęca do krytycznego myślenia.

Zamiast suchego wykładu, otrzymujemy tu opowieść pełną ciekawostek i przykładów, które ułatwiają zrozumienie nawet bardziej złożonych zagadnień. Spinney potrafi w logiczny sposób wyjaśnić mechanizmy zmian językowych, rekonstruowania słów czy pokrewieństw między językami. To sprawia, że książka jest atrakcyjna zarówno dla osób zainteresowanych nauką, jak i dla szukających dobrej, popularnonaukowej lektury.

Nie oznacza to jednak, że narracja ta pozbawiona jest wyzwań. Momentami nadmiar informacji może przytłoczyć, zwłaszcza czytelników niezaznajomionych z podstawami językoznawstwa lub archeologii. Mimo to autorka stara się prowadzić wywód w sposób uporządkowany, a liczne przykłady pomagają Nam utrzymać uwagę.

„Proto” to książka, która zmienia sposób patrzenia na język, bo na jej kartach staje się on cennym świadectwem historii, migracji i kontaktów między ludźmi. Takim, o którym warto przeczytać.

Przyznam się Wam do czegoś szczerze: jestem polonistką, ale przedmioty językoznawcze na studiach nigdy nie były moją wielką miłością. Gramatyka opisowa czy historyczna kojarzyły mi się raczej z żmudnym wykreślaniem drzewek i analizą końcówek, które dawno odeszły w niebyt. Dzisiaj jednak myślę sobie jedno: gdybym wtedy dostała do czytania takie książki jak „Proto. Jak nasz prajęzyk dotarł na krańce świata”, to kto wie, czy nie zostałabym zdeklarowaną językoznawczynią. Laura Spinney dokonała bowiem czegoś, co wydawało się niemożliwe – zamieniła naukę o korzeniach mowy w fascynujący thriller, od którego nie sposób się oderwać.

„Proto” to rzadki przypadek publikacji, która wymyka się sztywnym ramom gatunkowym. To reportaż podróżniczy, głęboka analiza historyczna, przygodowa opowieść o migracjach i rzetelna praca naukowa w jednym. Laura Spinney, brytyjska dziennikarka naukowa, prowadzi nas przez tysiąclecia z lekkością, której mogliby pozazdrościć autorzy najlepszych powieści sensacyjnych. Choć operuje trudnymi pojęciami z zakresu lingwistyki historycznej czy genetyki, robi to językiem tak przystępnym i obrazowym, że czytelnik płynie przez kolejne rozdziały niemal jednym tchem.

Autorka uświadamia nam, że historia języka to nie tylko zestaw reguł, ale przede wszystkim opowieść o ludziach – ich potrzebie przynależności, lękach, rytuałach i wielkich wędrówkach. Razem z nią cofamy się o 20 tysięcy lat, by zrozumieć, jak klimat, wojny i handel kształtowały to, co dziś słyszymy na ulicach Londynu, Warszawy czy Delhi. To fascynujące, jak lingwistyka splata się tutaj z najnowszymi badaniami archeologicznymi i genealogicznymi. Spinney pokazuje, że język kształtuje tożsamość, a tożsamość kształtuje język – to nierozerwalny taniec, który trwa od zarania dziejów.

Dla mnie, jako osoby zakochanej w literaturze, najciekawszymi momentami były te, w których autorka tropiła konkretne słowa. Szukanie wspólnego mianownika w brzmieniach oddalonych od siebie o tysiące kilometrów przypomina zbieranie dowodów na miejscu zbrodni. I choć jako czytelniczka czuję lekki niedosyt w kwestii samej etymologii – chciałoby się tych przykładów jeszcze więcej! – to rozumiem, że Laura Spinney postawiła na szeroki, merytoryczny kontekst. Dzięki temu dostajemy kompendium, które jest aktualne i obejmuje najświeższe doniesienia ze świata nauki, co z perspektywy kogoś, kto śledzi nowinki badawcze, jest ogromnym atutem.

Całość jest znakomicie przetłumaczona, a wydawnictwo Znak zadbało o oprawę, która cieszy oko równie mocno, co treść umysł.

„Proto” to książka dla tych, którzy chcą się czegoś nauczyć, a nie tylko „zaliczyć” kolejną lekturę. To zaproszenie do świata, w którym słowo jest najtrwalszym śladem, jaki zostawili po sobie nasi przodkowie. Jeśli kiedykolwiek zastanawialiście się, dlaczego mówimy tak, a nie inaczej i co łączy nas z ludźmi żyjącymi wieki temu na krańcach świata – ta pozycja jest dla Was. Gwarantuję, że po jej przeczytaniu spojrzycie na każdą wypowiedzianą frazę z zupełnie nowym respektem. Bo w każdym „dzień dobry” czy „chleb” drzemie echo potężnej, pradawnej historii, którą Laura Spinney opowiedziała po prostu po mistrzowsku.

„(...) neolit, epoka kamienia gładzonego - był złotą erą naszej lingwistycznej płodności: nigdy w dziejach nie mówiono tyloma językami co wtedy”.

Nie tylko kryminałami człowiek żyje. Dlatego jako przerywnik towarzyszą mi różne inne gatunki. Tym razem postanowiłam zagłębić się w historię ziemskiego prajęzyka. Dlaczego ziemskiego? Dlatego, że nie zbadaliśmy jeszcze krańców kosmosu. Być może gdzieś tam znajduje się inna cywilizacja posługująca się własnym językiem. Natomiast Laura Spinney swoją książką „Proto. Jak nasz prajęzyk dotarł na krańce świata” zabrała w mnie, w niezwykle fascynującą podróż, której się nie spodziewałam. Uważałam, że będzie to czterysta stron suchych faktów o pochodzeniu i kształtowaniu się języków na różnych kontynentach. To był mój błąd. Spinney zabrała mnie w obszary o których nie miałam pojęcia. Co prawda książka jest o języku jednak aby móc w pełni zrozumieć co tak naprawdę autorka pragnie nam przekazać zabiera czytelnika w parwdziwą podróż archeologiczną. Na podstawie pierwszych osad i prajęzyka - którym jest indoeuropejski a od niego dopiero powstają kolejne jak anatolijski i dla nas Polaków ważniejszy - indotocharski bo od niego powstały języki bałto-słowiańskie, możemy śledzić wędrówkę ludów i to jak przenosili języki w inne rejony naszego globu. Oprócz tego, przyglądamy się szkieletom, stosowanym pochówkom w danym rejonie i czasie, i związkom pomiędzy archelogami i genetykami bez których językoznawcy nie byliby w stanie dotrzeć do źródeł powstania i kształtowania się naszej mowy. Autorka nie przeczy, że rozwój AI ma również w tej kwestii swój udział, jednak znikomy.

Dowiadujemy się co nieco o współczesnych językach i ich kształtowaniu się. O tym, że w dalszym ciągu języki wymierają. Mają na to wpływ różne czynniki jak chociażby migracja. Język „zmieniał się wszędzie, gdzie dotarł, a gdzie przestawał się zmieniać, wymierał”. Zatem cieszmy się ze zmian, które wnoszą imigranci, młodzież i czasowi rezydenci bo dzięki nim nasz język ojczysty żyje i ma szansę przetrwać jeszcze długie lata.

Współpraca barterowa z Wydawnictwem Znak Horyzont.

Trudno nie zgodzić się z Autorką książki, która pisze o tym, że ludzka potrzeba porozumienia się wynika w dużej mierze z chęci przynależenia do określonej grupy. Bo przecież "język kształtuje tożsamość,a tożsamość kształtuje język". Dlatego tak ważne jest, by zrozumieć w jaki sposób nasz prajęzyk dotarł na krańce świata. Co zadecydowało o migracjach poszczególnych kultur? Jak zmieniały się poszczególne języki na przestrzeni lat? I w końcu: dlaczego niemal połowie z prawie siedmiu tysięcy"żywych" języków grozi wyginięcie?

Muszę przyznać, że jestem pełna podziwu dla Laury Spinney, brytyjskiej dziennikarki naukowej, do tego autorki i tłumaczki. Wczytując się w kolejne strony publikacji, przekonuję się o tym, że znajduję w niej to, czego oczekuję od tego typu książek: przede wszystkim rzetelnych informacji (poparte źródłami- bogata bibliografia wraz z przypisami), konkretnych, sprawdzonych faktów, za którymi kryją się określone daty i wydarzenia, które miały swój udział w- tym przypadku- powstaniu późniejszych miast, praw czy religii. Słownictwo [Adres usunięty] z zakresu językoznawstwa historycznego wymaga z jednej strony skupienia i koncentracji u Czytelnika, a z drugiej "wciąga" go w fascynujący świat opowieści o "wspólnym języku i wspólnym początku". Do tego książka obfituje w różnego typu ciekawostki ze świata archeologii, genetyki i lingwistyki. Z kolei tematyczne wykresy i mapy nadają "obrazkowego" charakteru przedstawianym treściom, przez co wszystko wydaje się bardziej przejrzyste i czytelne. Czy tego właśnie Czytelnik nie oczekuje?

Choć oczywiście jest jeszcze wiele znaków zapytania w drodze do zrozumienia różnorodności językowej ludów starożytnego świata, to czy nie wydaje Wam się wspaniałą rzeczą, że postęp technologiczny umożliwia badaczom i naukowcom korzystanie z coraz to nowszych narzędzi pracy, dzięki czemu są w stanie zrozumieć coraz więcej?

Nie wiem jak Wy, ale ja jestem podekscytowana tym faktem. Może po części dlatego, że z wykształcenia jestem filologiem germańskim. Wczytując się w poszczególne treści ujęte w osiem rozdziałów miałam możliwość przypomnienia sobie pewnych informacji z czasów studenckich, kiedy to zagłębialiśmy się w różne językowe niuanse podczas zajęć z językoznawstwa.

Jedno jest pewne. Pradawne czasy, wraz z towarzyszącymi im wierzeniami i mitami, już wcześniej były w kręgu moich zainteresowań. Lektura tej książki pozwoliła mi jednak nieco inaczej spojrzeć na pewne językowe i kulturowe kwestie. Teraz, znając dokładny kontekst i mając szerszy obraz sytuacji, myślę, że bardziej świadomie będę przyglądać się doniesieniom ze świata nauki. To, co dawniej było nieosiągalne, dziś wydaje się bardziej prawdopodobne. Jestem przekonana, że archeolodzy, genetycy i lingwiści jeszcze zadziwią świat, ba! I to niejeden raz. Po cichu liczę również na to, że w końcu poznamy zagadkę tajemniczego obiektu zwanego . Może już niedługo? Kto wie, wszystko jest możliwe:-)