Powiedziała, że nie żałuje

Wojna lapońska, a właściwie jej druzgocące konsekwencje stały się literackim tłem dla książki Tommi Kinnunena. "Powiedziała, że nie żałuje" wychodzi jednak poza dobrze znane i utarte schematy. Kinnunen nie opisuje konfliktu zbrojnego, lecz przedstawia wojnę oczami kobiet – Finek, które po kapitulacji Niemiec wracały pieszo z Norwegii do porzuconych domów w Finlandii – i spotykały się z nienawiścią i społecznym ostracyzmem. Ciekawe zatem jest nie tylko historyczne tło i kobieca perspektywa, ale również kwestie dotyczące moralności, współudziału oraz odpowiedzialności indywidualnej i zbiorowej. W książce Kinnunena kobieca siła, poczucie winy, trudne decyzje i niepewność jutra splatają się ze sobą tworząc przejmującą opowieść drogi. Pięć kobiet odbywa powojenną wędrówkę: dosłownie – przemierzając zrównaną z ziemią Laponię; i metaforycznie – zaglądając w głąb własnego serca.

Pięknie napisana i wartościowa książka – bez moralizowania, a z dużą dozą literackiego talentu, psychologicznej przenikliwości oraz ludzkiej wrażliwości i otwartości. To kobieca opowieść o utraconej ojczyźnie i tożsamości oraz trudnych powrotach. A dla mnie także o różnych odcieniach samotności – egzystencjalnych wątpliwościach, przypadkowości losu i próbie przejęcia nad nim kontroli. Tommi Kinnunen dotyka niezagojonych ran i oddaje głos kobietom – warto poznać ich historie. Wspaniała książka. Zostanie ze mną dłużej (i z pewnością trafi na listę ulubieńców 2023). Warto przeczytać, polecam.

Kobiety w drodze. Tak najkrócej można opisać powieść Tommiego Kinnunena „Powiedziała, że nie żałuje” wchodzącą w skład „Serii Dzieł Pisarzy Skandynawskich”, ale myślę, że nawet jeśli wyjątkowo bym się rozpisała nie byłabym w stanie oddać emocji towarzyszących mi przy lekturze tej opartej częściowo na faktach historii sięgającej wiosny 1945 roku i końca wojny lapońskiej.

Spojrzenie na wojnę oczami kobiet, których sytuacja zmienia się wraz z podejmowanymi przez rządzących decyzjami nie jest zbyt częste w literaturze wojennej gloryfikującej męskie bohaterstwo. Dziś Finlandia jest sprzymierzona z Niemcami, a jutro już nie jest. Pracujące dla niemieckiego wojska Finki dziś są kucharkami, szwaczkami i pielęgniarkami, jutro zostają okrzyknięte zdrajczyniami i „szwabskimi k*rwami”.

"Dlaczego czyny mężczyzn usprawiedliwia się rozkazami z góry, a kobiety obarcza się odpowiedzialnością indywidualną?" pyta autor we wstępie i w powieści próbuje odpowiedzieć na to pytanie.

Bohaterkami historii jest pięć kobiet, wspierających swoją pracą i towarzystwem wycofujących się Niemców aż do momentu opuszczenia przez nich Norwegii. Pozostawione same sobie obawiają się nie tylko nadciągającej Armii Czerwonej, ale i tego co zastaną po powrocie do domów. Jednak, gdy mają wybór pomiędzy dalszym pobytem w obozie jenieckim a pełną niebezpieczeństw wędrówką do Finlandii, wybierają tę drugą opcję.

I tu zaczyna się ich podróż zdominowana niepewnością i strachem, naznaczona ciągłym głodem i nieludzkim zmęczeniem, której celem w pewnym momencie staje się postawienie kolejnego kroku, i jeszcze jednego. Kieruje nimi wola przetrwania, ale ich myśli zatruwają obawa przed tym co zastaną u celu i refleksja nad ich udziałem, choć pośrednim, w nazistowskich zbrodniach. Potrafią jednak czerpać z tej wspólnej wędrówki, z własnego towarzystwa. Cieszyć się ze znalezionej puszki z jedzeniem czy z możliwości skorzystania z sauny.

Każda z tych kobiet ma własną historię. Inne powody przywiodły je w to miejsce i inne zmotywowały do powrotu. Co czeka je u celu podróży?

Lekki styl autora sprawił, że mimo poruszanej trudnej tematyki książkę przeczytałam w jeden wieczór, a opowieść wciągała mnie z każdą stroną coraz bardziej. Im lepiej też poznawałam bohaterki i ich motywy, tym bardziej chciałam poznać zakończenie tej historii. I podobnie jak one przekonałam się, że w życiu często bardziej wartościowa jest sama droga, niż jej cel.

Wojna to dziwny twór, który wyzwala w nas jeszcze większą nieumiejętność stawiania się na miejscu drugiej osoby niż zazwyczaj. Łatwo mówić - ,,Ja na jego/jej miejscu zrobiłbym inaczej". Tak naprawdę nic byś nie zrobił i nie dowiesz się tego póki nie znajdziesz w podobnej sytuacji.

Być może kobiety z ogolonymi głowami, które pracowały dla Niemców w bardziej lub mniej moralny sposób też nie spodziewały się, że gdy los postawi na ich drodze wojnę obiorą właśnie taką ścieżkę. Teraz idą do domu, mijają coraz bardziej znajome krajobrazy, a zamiast radości z powrotu czują przygniatający ciężar poczucia winy, strachu przed upokorzeniem i odrzuceniem.

Co to była za książka.
Dawno już nie przeżyłam czegoś takiego, że przeczytałam książkę, która wcale nie jest prosta przez jeden dzień. Gotowałam razem z nią, nosiłam ją ze sobą od rana do wieczora, a w nocy nie poszłam spać póki nie doczytałam ostatniego słowa. W tym momencie ciągle jeszcze o niej myślę, przewracam w głowie przeczytane fragmenty i powstałe obrazy. Powiedziała, że nie żałuje to przepięknie napisana i przetłumaczona przez Sebastiana Musielaka powieść drogi, w której na poziomie fabularnym nie dzieje się zbyt wiele, natomiast pod względem emocji wydarza się wszystko. To historia o wojnie, kobietach i ich wielogłosowej roli w tych wydarzeniach. Oddanie głosu i niejako sprawiedliwości osobom, które były wykluczane ze społeczeństwa, a przecież nic nie jest nigdy czarno-białe. Pomiędzy znajdziemy wiele odcieni szarości i innych barw i decyzja podjęta przez drugiego człowieka należy tylko do niego.

Jest wiosna 1945 roku. Grupa fińskich kobiet wyrusza z Norwegii do swojej ojczyzny w morderczą wędrówkę nie wiedząc co czeka je na końcu. Czy zostaną potraktowane jak zdrajczynie, które wyjechały razem z Niemcami?

Polecam, z całego serca. W lutym trafiłam na wiele genialnych książek, ale ta zdecydowanie przebija je wszystkie. Ba, ląduje na pierwszym miejscu mojego rankingu książek z Serii Skandynawskiej. Genialna proza, z którą trzeba się zapoznać, pozwolić porwać się jej w morderczą wędrówkę i porozmyślać nad tym co przekazuje.

Mam dla was jeszcze cytat z popisem możliwości Kinnunen'a.

"Wiadomo, że kiedy śmierć zagląda w oczy, człowiek tym mocniej próbuje trzymać się życia, póki starcza mu sił. Po wszystkim o takich rzeczach już się nie mówiło, nie robiło się nikomu żadnych wymówek. Ludzie rozumieli, że lepiej nie wynosić się ponad innych, bo nigdy nie wiadomo, co odkryje w człowieku dzień jutrzejszy."

Moja przygoda z literaturą skandynawską rozpoczęła się już jakiś czas temu, kiedy pierwszy raz w rękach miałam książkę Niewidzialni Jacobsena. Zaczarowała mnie ta seria, owładnęła moje myśli do tego stopnia, że wyczekiwałam kolejnego spotkania z surowym klimatem wyspy Barrøy.

Tym razem tematyka zupełnie inna i emocje zupełnie inne: lapońska wojna, ukazana z kobiecej perspektywy. „Powiedziała, że nie żałuje” to historia powrotu pięciu fińskich kobiet do swojej ojczyzny, do miejsca które certyfikują za swój dom. Powrotu okraszonego bólem, cierpieniem, niepewnością i w końcu obojętnością. I choć tęsknota wyrywa im się z serc, podczas pieszej wędrówki, to tragizm tej sytuacji potrafi poruszyć czytelnicze wnętrze. Wszechobecne zimno, nieustające podmuchy wiatru , szlam i przenikająca do wnętrza kości wilgoć…

Bardzo zaangażowałam się w lekturę tej książki. W pełni zdaję sobie sprawę, że nie jest to książka dla każdego czytelnika. Jednak jeśli szukacie niespiesznej, melancholijnej historii odbytej zarówno ku utraconej ojczyźnie jak i w głąb siebie, w poszukiwaniu swojej tożsamości - bardzo serdecznie polecam. Tommi Kinnunen daleki jest od moralizowania, od wyciągania wniosków. Opowiada się on raczej za kobietami, pozwalając właśnie im zrelacjonować tę historię…