Oryks i Derkacz

POSTAPO I WYŻSZA PÓŁKA

Margaret Atwood kojarzymy przede wszystkim jako autorkę powieści mocno zahaczających o feministyczną tematykę. Chociaż z drugiej strony jej najsłynniejszym utworem pozostaje „Opowieść podręczna”, antyutopijna historia dziejąca się w niedalekiej przyszłości. Tę drugą przytaczam tutaj nie bez powodu, bowiem „Oryks i Derkacz”, powieść autorki, która już 12 stycznia powróci na księgarskie półki reprezentuje gatunek Science Fiction. A dokładniej jego modną w ostatnich latach odmianę postapo, ambitniejszą jednak niż to się zazwyczaj spotyka.

Niedaleka przyszłość. W świecie, w którym ludzkość spotkała zagłada żyje on, Yeti. Jest jednym z nielicznych ocalałych, stracił wszystkich, którzy byli mu bliscy, a otaczają go Derkaczanie. Yeti stara się przeżyć, przetrwać, a przy okazji znaleźć odpowiedzi na nurtujące go pytania. By to zrobić wyrusza w podróż, ta jednak staje się również wyprawą w głąb własnych wspomnień. Powrotem do czasów, kiedy wciąż nazywał się Jimmy. Kiedy poznał swojego przyjaciela Glenna (Derkacza) oraz ją, Oryx. Dziewczynę z filmu porno. Prawdziwą obsesję dla obu. A wraz z opowieściami o nich odkrywamy powoli to, co stało się ze światem i do czego doprowadzić mogą eksperymenty z inżynierią genetyczną…

Jako dziecko Margaret Atwood zaczytywała się w książkach, komiksach i Baśniach braci Grimm – tyle podaje wikipedia. Jeśli poszukać dalej, można się dowiedzieć, że pisarka czytała również cale mnóstwo publikacji wydawanych przez Dell oraz historii o zwierzętach. Nie trzeba jednak aż tak zagłębiać się w fakty z jej życia, by poczuć to wszystko na łamach powieści. „Oryks i Derkacz” łączą w sobie wszystko, co wspomniane powyżej – od groszowej literatury i komiksów po publikacje przyrodnicze, tkając z tych elementów zgrabną opowieść. Science Fiction? Tylko pozornie. Podobnie, jak to było w przypadku „Alei Tajemnic” Johna Irvinga, tak i tutaj teraźniejszość jest jedynie pretekstem do zainicjowania o wiele bardziej znaczących wspomnień, a także epilogiem pokazującym do czego wszystko doprowadziło. I w obu przypadkach nie zabrakło kontrowersji; Atwood sięga do tematu dziecięcej pornografii, jej opisy bywają brutalne i dla wielu mogą stanowić element odpychający, ale są zdecydowanie bardzo ważnym aspektem powieści.

Autorka nie zapomina także o fantastyce, a jej wizja tego, dokąd zmierza świat skłania do myślenia. Analiza naszej kondycji również przekonuje, a stylistyka sprawia, że powieść przyswaja się z łatwością, ale bez zbędnej lekkości. Czy „Oryks i Derkacz” zadowoli miłośników postapo, tego nie wiem, ale czytelnicy ceniący ambitne powieści niezależnie od gatunku, jaki reprezentują, na pewno będą zadowoleni. Polecam zatem, a sam czekam na kolejne tomy trylogii.

Margaret Atwood przekonała mnie do swojego stylu pisania przy okazji Projektu Szekspir, w którym podjęła się nowej interpretacji "Burzy". Wyszło jej to naprawdę rewelacyjnie, więc sięgnięcie po "Oryks i Derkacz" było dla mnie czymś oczywistym - jak tu się nie skusić na historię, która zapowiada się tak nieoczywiście?

Lubię takie zakręcone historie, choć uważam, że muszą być naprawdę dobrze napisane, by móc zainteresować. Atwood nie ma z tym problemu i prowadzi czytelnika przez zmyślnie nakreśloną fabułę, choć wymagającą wysilenia naszych szarych komórek, by móc zrozumieć co miała na myśli. Na samym początku historii byłam przekonana, że to książka zupełnie nijaka, bo kto miałby ochotę czytać o jakiejś pokręconej wizji alternatywnej przyszłości, w której choroba zgładza cały świat i tylko Yeti utrzymuje się przy życiu. Przeżywając swoje życie i stratę ukochanych osób prowadzi wewnętrzny monolog, jednocześnie informując czytelnika co dzieje się dookoła. Co prawda spotyka dookoła pewne oznaki życia, ale wszystko wygląda tak, jakby tylko ON mógł w pełni funkcjonować.

Główny bohater w wyniku zagłady stracił Derkacza - swojego najlepszego przyjaciela. Odeszła też Oryks, ukochana ich obu. I jak na złość przeżyły tylko dzieci Derkacza, które przypominają mu boleśnie o stracie i całej tragedii. By odnaleźć się w tym wszystkim Yeti wyrusza w podróż, co uważam, że idealne posunięcie, bo nic nie działa na wyobraźnię czytelnika tak dobrze, jak motyw drogi. Wędrując razem z nim obserwowałam świat po zagładzie, gdzie dawne miasto świetności legło pod gruzami opuszczenia i samotności.

Od razu uprzedzam - nie jest to książka łatwa. Trzeba się przemęczyć przez kilka pierwszych stron, by móc odnaleźć się w fabule. Świat głównego bohatera, dokładnie jak ON sam - to pokręcona mieszanka rzeczywistości i przypuszczeń, które być może miałyby odzwierciedlenie w prawdziwym życiu. Co wspólnego z nieoczekiwaną chorobą ma niekontrolowana praca nad inżynierią genetyczną? I dlaczego wizja postapokaliptycznej przyszłości została wymieszana z dozą czarnego humoru? Odpowiedź na to pytanie uzyskacie po przeczytaniu powieści oraz - przede wszystkim - po spojrzeniu na świat z perspektywy głównych bohaterów.

"Oryks i Derkacz" to coś zupełnie nieoczekiwanego w świecie schematycznych lektur. Nie każdemu ta historia przypadnie do gustu, nie każdy zrozumie jej przesłanie i nie każdy odnajdzie się w świecie po zagładzie. Ale jeśli czujecie, że to jednak książka dla Was - nie zwlekajcie. Talent autorki i jej nieograniczona wyobraźnia potrafią zdziałać cuda, a sama powieść dostarcza dobrych kilku godzin wyśmienitej zabawy.

"Nieśmiertelność to koncepcja - powiedział Derkacz. - Jeśli potraktujesz śmiertelność jako byt - nie śmierć, ale jej przeczucie i strach przed nią - wtedy nieśmiertelność jest brakiem takiego strachu."

Ciekawa i porywająca przygoda intelektualna, interesujący pomysł na fabułę, wciągający postapokaliptyczny klimat, nietuzinkowe postaci. Zagłębiamy się w odkrywanie tego, co może w niedalekiej przyszłości spotkać świat. Z przyjemnością oddajemy się wywoływanym przez książkę przemyśleniom, czynimy liczne analogie do współczesnej rzeczywistości, ryzykownych kierunków podążania nauki, ogromnych problemów wywoływanych przez wzmożone zwiększanie się populacji ludności świata, szukania efektywnych, choć często kontrowersyjnych, możliwości jej wyżywienia w obliczu prawdopodobnych niekorzystnych zmian klimatycznych. Eksplozja demograficzna od połowy dwudziestego wieku, znaczące wydłużenie życia człowieka, intensywny rozwój medycyny, w tym genetyki, ograniczanie i eliminowanie śmiercionośnych chorób, pociągają za sobą istotne korzyści, ale i też ogromne wyzwania.

W powieści zniknął wieczny lód na północy planety, przybrzeżne formacje wodonośne stały się słone, potężna tundra zaczęła bulgotać metanem, na obszarach nizinnych rozszalały się susze, stepy zmieniły się w piaskowe wydmy. Zdecydowano się na głębokie genetyczne modyfikacje, potężne ingerowanie w gatunki roślin i zwierząt, masowe hodowanie organów do transplantacji. Pod płaszczykiem wzniosłych idei wszystko służyło komercyjnym celom, pociągało za sobą fundamentalną zmianę oblicza przyrody, człowieka i społeczeństw. Nawet przy bardzo silnych zabezpieczeniach eksperymenty wymknęły się spod kontroli, zabójcza zaraza ogarnęła świat, dokonała się jego zagłada, a na Ziemi przetrwał jedynie jeden człowiek - Yeti. Obserwujemy jego starania się o przetrwanie, zachowanie psychicznego zdrowia, spełnienia powierzonej mu misji opieki nad dziećmi Derkacza. Liczne wspomnienia, nawiązania do przeszłości, różnorodnych zdarzeń doprowadzających do katastrofy ludzkości, koncepcji przypisanej wyższości ludzi liczb nad ludźmi słowa i obrazu, oraz niełatwej miłości i przyjaźni.

Autorka przenikliwe i błyskotliwie przedstawia nowy porządek, a może chaos, mogący zdarzyć się w odpowiednich warunkach. Podsuwa czytelnikowi przejmujące obrazy świata, niepokojące opisy społecznej degradacji, choćby na przykładzie gier i programów telewizyjnych o podłożu militarnym i pornograficznym. To także wysuwanie interesujących teoretycznych hipotez, mocno osadzonych w otaczającej nas rzeczywistości, realiach znanego nam świata, właśnie teraz podlegającego znaczącej przemianie. Dokąd zmierzamy jako mieszkańcy naszej planety? W jakim stopniu ją wykorzystamy? Co szykujemy dla siebie samych? Z czym przyjdzie się nam zmierzyć? Jak uda się nam zdać ten ważny egzamin? Ambitna lektura, dojrzały styl, atrakcyjny klimat, odwołanie do skomplikowanej natury człowieka i jego przemożnej chęci zabawy w boga. Wywołuje silne emocje i w naturalny sposób skłania do refleksji. Przemyślana, spójna, wizjonerska powieść. Napisana czternaście lat temu, a zawarte w niej myśli i przypuszczenia pokrywają się z tym, co obecnie się dzieje. Bardzo trafnie postawiona diagnoza chorób współczesnej cywilizacji.

[Adres usunięty]