Myśli nowoczesnego Polaka

Roman Dmowski (1864-1939), publicysta i polityk polski, minister spraw zagranicznych i poseł na Sejm II Rzeczypospolitej. Gdyby nie ciut archaicznie brzmiący dziś język, to jego „Myśli nowoczesnego Polaka” można by uznać za napisane przez współczesnego patriotę.

Dmowskiego, jako nacjonalistę i polityka szczególnie interesują uwarunkowania polityczne i społeczne w Polsce, mające wpływ na bieg naszej historii. Jego myśli to ciekawe studium narodu polskiego, w których obnaża nasze słabości, nie ograniczając się wyłącznie do krytyki, ale też prowokując rodaków do przebudzenia i efektywnego działania.

W swoim dziele drobiazgowo diagnozuje nasz charakter narodowy, oceniając go z perspektywy poszczególnych warstw społecznych. Podkreśla, że charakter narodowy nigdy nie jest funkcją stałą (już w czasach współczesnych politykowi narody były w pewnym stopniu tyglem cywilizacyjnym).

Jak więc okiem Dmowskiego wygląda naród polski?

Rodacy w jego oczach to typ zaliczany do ludów dość biernych i pokojowo usposobionych; typ napadanych, a nie napadających; żyjących z płodów ziemi, a nie z grabieży. Bierność narodu jest to niepożądana cecha, która przewija się w wielu jego myślach, a którą sami Polacy przypisywali sobie jako zaletę, błędnie utożsamiając ze wspaniałomyślnością, bezinteresownością, tolerancją czy humanizmem.

Silne poczucie narodowości to z jednej strony cecha będąca naszym powodem do dumy, z drugiej zaś słabość, implikująca łatwość poddawania się naciskom i wpływom innych. Pokorne bowiem przyjmowanie supremacji zewnętrznej, powoduje jego zdaniem rozdźwięk i odziera duszę z polskich, patriotycznych szat. Kochamy wolność, a jednocześnie mamy słabość do upokarzania się przed innymi, co wyraźnie widać w poddaństwie Polaków wobec Żydów. Dmowski wysuwa śmiały wniosek, że występując w roli podnóżka „lepszej rasy”nadaliśmy im przywileje i prawa, jakich pod wieloma względami nie miała rdzenna ludność. Patrząc z szerszej perspektywy może to zabrzmieć niezrozumiale, ale dla nas był to powód do dumy, przykład czystego humanitaryzmu i tolerancji. Żydów obarcza też Dmowski winą za upadek Rzeczpospolitej, próbując dowieść, że oddając jej najważniejsze funkcje ekonomiczne oddaliśmy ster państwa w obce władanie, „humanitarnie” sprzedając Polskę.

Kolejny błąd, który według autora popełniliśmy, wierząc że czynimy to w trosce o spokój i wygodę, to połączenie z Litwą. Rezultatem tego było zrównanie szlachty ruskiej i litewskiej z polską, co w ostatecznym rozrachunku umożliwiło jej zdobycie nad nami przewagi.

Dmowski zarzuca i poddaje krytyce dążenie narodu polskiego do wkomponowania się w ogólny trend europejski, powodujący zatracanie własnej, indywidualnej wielkości i oryginalności. Przy jednoczesnym braku analitycznej obserwacji i przenoszenia na rodzimy grunt nowoczesnych, sprawdzonych u innych zdobyczy cywilizacyjnych, miast zyskiwać na rozwoju, traciliśmy tę szansę. Bo jak sam pisze: „(…) naród, który nie podąża za innymi w cywilizacji, który nie stara się ich wyprzedzić, nie zestarzeje się i nie zginie ze starości, ale za to przez inne zostanie pożarty. Nasz materiał rasowy, jeżeli nie będzie szybko zużytkowany przez polską cywilizację ku wytworzeniu polskiej indywidualności narodowej i polskiej siły politycznej, zostanie zagarnięty przez kultury ościenne i przez nie przerobiony (…)”.

Czym jeszcze raczy nas autor w swych dociekaniach? Analizuje kierunki przemian społecznych, wpływających na przyszły bieg historii. Prowadzi dywagacje na temat zachowania Polaków pod zaborami. Spogląda na naród polski z perspektywy innych nacji. Porusza i krytykuje politykę socjalizmu. Analizuje nasz narodowy intelektualizm i estetyzm, zestrajając te pojęcia z... osobliwym wyrafinowaniem duchowym. Przesadne kierowanie się ku niemu pociągnęło za sobą upadek takich potęg jak Grecja, Rzym czy Włochy.

Dużo miejsca poświęca zagadnieniu patriotyzmu, jego podłożu i wypaczeniom. Krytykuje wadliwy, wręcz niedorzeczny system nauczania, ograniczający młode umysły do wiedzy podręcznikowej, podającej gotowe recepty myślenia, tłamszące zdolności samodzielnego myślenia. Stawia hipotezy społeczne i przewiduje przyszłość.

Zdawać by się mogło, że wartości, mające kluczowe znaczenie we wzmacnianiu i rozwijaniu ojczyzny a promowane przez Dmowskiego, na dobre już odeszły do lamusa. Propagowane przez niego idee konieczności przekładania interesu narodowego ponad wszystko, mające kluczowe znaczenie w utrzymaniu silnego państwa, tak mocno akcentowane przez polityka, dziś wydają się stopniowo tracić na znaczeniu.

Nie jest jednak pesymistą i widzi przyszłość silnej, niezależnej Polski, mającej szansę na odrodzenie w momencie obudzenia się w Polakach wiary w swe zdolności i siłę.

Jak w lustrze odbija się współczesne społeczeństwo od społeczeństwa z czasów autora. Pomimo iż ówczesne klasy zmieniły swoje znaczenie, to wyraźnie dostrzega się cechy zbieżne i tożsamą mentalność. Doświadczenia historyczne nie pobudziły nas do wyciągnięcia wniosków i uniknięcia błędów popełnionych przez przodków. Nie zmieniliśmy się na przestrzeni pokoleń, nie wyciągnęliśmy wniosków z historii (hasło „nie drażnić wrogów” jakże wciąż aktualne i przestrzegane), uparcie powielamy błędy poprzednich generacji.

Poglądy i przesłania Dmowskiego nie zdezaktualizowały się, historyk okazał się trafnym wizjonerem, który próbował przestrzec rodaków przed zagrożeniami. Przewidział i opisał kryzys cywilizacji europejskiej nie tylko w ramach kurczącej się ekonomii, ale też w zmieniającej się etyce i moralności.

Lektura książki to fascynująca analiza polityczno-socjologiczna naszego narodu, choć świadomość po części spełnianych przewidywań Dmowskiego, w tym czynników prowadzących do upadku narodów, może budzić niepokój. Spostrzeżenia polityka zdają się być dziś mało popularne, słabo rozpowszechniane przez kolejne pokolenia i rzadko przywoływane w rozważaniach historycznych.

Analiza ta kończy się z początkiem dwudziestego wieku i daje solidny grunt do kontynuacji dalszych rozważań o tym, czy rzeczywiście przewidywania Dmowskiego okazały się być słuszne i w jakim stopniu przeszłe wydarzenia odcisnęły piętno na kształt obecnej sytuacji geopolitycznej.