Mrówka na szachownicy

„Jestem jak mrówka, która się znalazła na szachownicy podczas turnieju o mistrzostwo świata i zadziera głowę” - tymi słowami Jan Kurdwanowski po mistrzowsku określa swoją sytuację w poruszających wspomnieniach z okresu powstania warszawskiego, które ukazały się w jego autorskiej książce pt. „Mrówka na szachownicy” z oferty Wydawnictwo Filtry.

Autor opowiada o swoim udziale w powstaniu warszawskim po latach, chcąc ocalić od zapomnienia tych, którzy podobnie jak on, z narażeniem życia wzięli udział w nierównej walce z okupantem. Dedykuje swoje zapiski tym, którzy przeżyli i swoim towarzyszom poległym na ulicach Warszawy. Co więcej, Kurdwanowski prowadzi czytelnika po tych powstańczych dzielnicach stolicy a nawet schodzi z Nami pod ziemię, do świata kanałów, który jednych warszawiaków przerażał a innym dawał nadzieję na przetrwanie.

Blisko prozie Kurdwanowskiego do „Pamiętnika z powstania warszawskiego”. Jednak w tym zestawieniu wspomnienia Mirona Białoszewskiego jawią się tylko jako urywane wzmianki, podczas gdy kapral Krok oferuje czytelnikowi wiele powstańczych historii, które opowiada z wyjątkową dbałością o szczegóły. Choć w tych opisach autor „Mrówki na szachownicy” raczej unika poetyckości, to jego relacja z najważniejszych zdarzeń tamtych wojennych dni śmiało może konkurować z prozą najlepszych. Jest poruszająca, ciekawa a przy tym bije z kart tej książki taka swoboda pisarska twórcy, że nie sposób się oprzeć temu, co ma Nam do powiedzenia.

Powoli, niespiesznie zapoznawałam się z „Mrówką na szachownicy” klucząc wśród wspomnień autora, które oddają klimat sierpnia 1944 roku w Warszawie. Kapral Krok stał się mi bliski niczym druh, który zawsze cało wychodzi z opresji a do tego ma niebywały dar opowiadania. Jego wspomnienia są cennym świadectwem heroizmu młodego pokolenia Polaków, których patriotyzm, mimo upływu lat, nadal budzi podziw i uznanie.

„Nazajutrz był 1 sierpnia 1944 roku. Ten najważniejszy dzień Warszawy zaczął się pogodnie i spokojnie. W ostatnich dwóch stuleciach historii Polski „ważny” równało się „tragiczny”. Łatwo sobie wyobrazić , co może znaczyć „najważniejszy”.”

Jan Kurdwanowski, pseudonim „Krok”, był jednym z nielicznych żołnierzy batalionu, którzy przeżyli zbombardowanie Pasażu w dniu 31 sierpnia 1944 roku.

To dzięki niemu możesz zobaczyć jak wyglądało Powstanie Warszawskie „od środka”. Ucieczka, ukrywanie się, walka, momenty zwątpienia, bombardowanie, utrata bliskich, przejmujące opisy ówczesnej codzienności. W końcu wybrzmiało echo przeszłości, w końcu usłyszałam te dźwięki wystrzałów, śmierci, pustki, ciszy, walącego się miasta, bijącego serca za Polskę, które towarzyszyły Powstańcom przez 63 dni.

„Każdego ranka na strasznie błękitne niebo wytacza się zwiastun śmierci - słońce”, a „im dłużej trwało Powstanie, tym trudniej było wyobrazić sobie jego koniec, choć niemal każdy dzień wydawał się przedostatnim.”

To pamiętnik trudu, straty, ale też nadziei. Byłam razem z nimi, uciekałam kanałami, chowałam się przed bombami, słuchałam opowieści, kiedy była chwila wytchnienia od ostrzeliwania, choć prawdziwie nigdy nie chciałabym tego doświadczyć. Ich odwaga, miłość do kraju, do miasta, do Warszawy… nie można jej opisać słowami.

„Tydzień pracy żołnierza Starego Miasta to 168 godzin, bez mała siedemset kwadransów, a ile minut! A gdy pruli po mnie z kaemu, to już nie minuty, ale i sekundy się dłużyły.”

Obok tej historii nie można przejść obojętnie. Każda strona to niezwykłe świadectwo. Po każdej stronie zamykałam „wrota do piekieł”, siedziałam w ciszy i myślałam nad tym czego oni musieli doświadczyć. Choć to wspomnienia spisane po czterech dekadach to cały czas czuć w nich zapach prochu, gruzu, krwi, tak jakby wydarzyło się to chwilę temu.

Tak trudno o tym mi mówić, ale trzeba znać naszą historię, trzeba pamiętać. Janie, stałeś się moim przewodnikiem i choć niejedna łza spłynęła po moim policzku to dziękuję Ci… Czuję teraz w sercu pustkę, ale i wielką dumę, za to kim jestem, za to, że jestem Polką.

Chwała i cześć Bohaterom!

„Jestem jak mrówka, która znalazła się na szachownicy podczas turnieju o mistrzostwo świata i zadziera głowę.” (strona 362)

Należę do osób, które nie mają popularnego poglądu na temat Powstania Warszawskiego. Uważam, że było ono błędem i w efekcie ponieśliśmy klęskę. Powstanie pochłonęło tyle istnień ludzkich – w większości bardzo młodych ludzi… wielka szkoda i strata.

Kurdwanowski, choć brał udział w powstaniu to ma podobne zdanie. Jako uczestnik i oczywiście bardzo młody człowiek miał okazję obserwować jak giną dla idei kolejni młodzi ludzie i zagładę Warszawy. Język Kurdwanowskiego jest tak plastyczny, a styl tak niewiarygodny, że odczuwamy każdym nerwem ten czytany tekst. Barykady, Warszawę w ruinach, coraz bardziej kurczące się oddziały, smród, brud, żywe mięso i krew. Autor opisuje, jakby te wydarzania miały miejsce wczoraj, wszystko z takimi detalami, jakby jego pamięć potrafiła działać cuda.

W „Mrówce na szachownicy” nie ma heroizmu. Jest początkowy niesamowity zapał do walki, żeby dokopać Szwabom. Później wkradać zaczyna się niepokój, a nawet strach i w ogóle to nie dziwi, bo w końcu na tę wojnę szli chłopcy i dziewczęta z olbrzymim patriotyzmem w sercu, ale nieprzygotowani na to, co ich czeka; bez broni. Wśród nich zbyt często widać było dzieci.

„Maniuś przyniósł kawę do Arsenału. Dzieci w jego wieku siedzą po schronach z rodzicami. Za mały na żołnierza, broni mu nie dają, ale w wielu akcjach bierze udział. Biega z nami dla towarzystwa, nie chce sam w Pasażu zostać, boi się zgubić (…) Zrazu niezbyt chętnie pozwalano mu iść ze starszymi na linię w obawie, że się rozpłacze i zdradzi stanowisko, ale szybko stwardniał. Zabawnie wyglądał w bluzie panterki, która sięgała mu poniżej gołych kolan.” (strona 137)

Kurdwanowski, i wielkie brawa mu za to, pokazał nam prawdę, nic nie koloryzując. Zobaczyliśmy te dziewczyny i tych chłopaków, którzy już nie z nadzieją, a ze strachem w oczach zwyczajnie chcą tylko jednego – przeżyć. Jak w dniach, gdy wiadomo, że powstanie chyli się ku upadkowi zrzucają mundury i próbują wtopić się w tłum. A my przez cały czas uczestniczymy w tym wszystkim. Jesteśmy z nimi gdy walczą, gdy stawiają niepewne kroki w kanałach, gdy giną.

„Zaraz na skraju zobaczyłem nagą dziewczynę przywaloną blokiem muru od pasa w górę. Przy upadku cegły poluzowały się nieco i ułożyły jak niedbale upuszczona talia kart. Leżała twarzą do ziemi. Łydka pękła jej wzdłuż aż do kości. Dolna część ciała pokryta była tak grubo pyłem, że dziewczyna wyglądała, jak zwalony posąg.” (strona 7)

Niepodważalnym faktem jest i chyba nie ma z czym dyskutować, że tylko co siódmy młody człowiek był jakkolwiek uzbrojony, bo AK broni nie miała – nie w takiej ilości. Większość powstańców, jak napisałam, to byli młodzi ludzie poniżej dwudziestego roku życia i prawie nikt z nich nie posiadał przeszkolenia wojskowego. Powstanie Warszawskie miało być dla nich pierwszą akcją bojową, a okazało się i pierwszą i ostatnią. Postawiono przed nimi zadanie, którego nie dało się wykonać, zadanie z góry skazane na porażkę.

„Anka znajdowała się po mojej prawej stronie na środku jezdni, gdy prysnął obok niej ogień i padła. (…) Ankę z poharatanymi nogami odnieśli na Długą 23. Kompania Klima straciła kilkunastu rannych.” (strona 103 i 107)

Jan Kurdwanowski był lekarzem pediatrą, a później psychiatrą. W 1957 roku emigrował i już do Polski nie wrócił. Brał udział w Powstaniu Warszawskim, jako żołnierz batalionu Chrobry I, walcząc na Woli, Starym Mieście i przyczółku Czerniakowskim. Był autorem dwóch książek: wspomnień o Powstaniu Warszawskim „Mrówka na szachownicy” oraz „Jak wybrałem wolność na Zachodzie i inne wspomnienia”.

Uważam, że „Mrówkę na szachownicy” powinni przeczytać wszyscy, którzy interesują się tematem samego Powstania, II wojny światowej oraz każdy Polak, żeby w końcu wyrobić sobie własne zdanie. Moje dotąd było mało popularne, ale może po lekturze tej książki już nie będę w tak zastraszającej mniejszości.

„Tak, właśnie to, że to już spokój. Koniec. Po wszystkim. Dwieście tysięcy ludzi leży pod gruzami. Razem z Warszawą”. Miron Białoszewski “Pamiętnik z Powstania Warszawskiego”