Moc truchleje. Święta w cieniu wojny. Historie wigilijne 1939–1945

To literatura z tych „okolicznościowych”, pisanych z okazji rocznic czy jubileuszy, albo świąt. Sylwia Winnik to autorka, która z niezwykłą wrażliwością oddaje głos świadkom historii, skupiając się na kruchych, ludzkich losach. W swoich publikacjach z nurtu literatury dotykającej tematyki niemieckich obozów koncentracyjnych rzetelny research łączy z głęboką empatią. Jej twórczość charakteryzuje szacunek do prawdy historycznej i narracja, która pozwala zrozumieć osobisty wymiar wojennej traumy.

Taką książką jest „Moc truchleje. Święta w cieniu wojny”. Sięgnąłem po nią nieco później – nie byłem w stanie przeżywać wigilii z bohaterkami Sylwii Winnik w tym samym czasie, co własnej. Musiałem złapać dystans po rodzinnym świętowaniu.

„Moc truchleje” to wstrząsające opowieści z okupowanej Polski, obozów i Syberii. Pokazują losy Polaków, którzy musieli zapomnieć o świętach znanych z czasów pokoju, mierząc się z głodem i ukrywaniem przed oprawcami – nie tylko Niemcami, ale i Rosjanami czy Ukraińcami, o czym mówi się coraz głośniej.

Każda historia przesiąknięta jest cierpieniem i tęsknotą za Polską oraz wolnością. Jednak najbardziej niesamowite jest to, że w mroku dziejów „Cud Bożego Narodzenia mógł się wydarzyć nawet za drutami obozów”. Z tej książki płynie wiele nauki. Mnie zapadły w pamięć słowa pani Bronisławy: „Marnowanie chleba, wyrzucanie go do śmieci spędza mi sen z powiek. Proszę, drodzy czytelnicy, nie róbcie tego. Zawsze zjadam chleb do ostatniej kromki. Wiem, co to znaczy go nie mieć. Pamiętam, co to znaczy umierać z głodu i pragnąć choćby okruchów. Dzisiaj mam niemal wszystko. Za rzadko to doceniamy”.

Te słowa są mi bliskie. Moja Babcia, która była na robotach w Niemczech w fabryce amunicji, i moja Mama, zawsze mówiły mi to samo. Nauczyły mnie znaczyć bochenek znakiem krzyża przed rozkrojeniem. Zostało mi to do dzisiaj, chociaż do Kościoła mi daleko. Kiedy chleb spadnie na ziemię, myślę słowami Norwida: „Do kraju tego, gdzie kruszynę chleba / Podnoszą z ziemi przez uszanowanie / Dla darów Nieba… / Tęskno mi, Panie…”

To lektura, która pozostawia ślad na zawsze. W tych niepewnych czasach uczy nas, że wolność nie jest nikomu dana raz na zawsze.

Czas świąt Bożego Narodzenia dla większości z nas kojarzy się radośnie, spokojnie. To te chwile, gdy spotykamy się razem z najbliższymi obdarowujemy się podarkami ciągle czujemy się syci. To czas pokoju prawda?

✨✨✨✨✨

Tym bardziej ciężko nam jest sobie wyobrazić jak ten wyjątkowy czas wyglądał w zimnych, paraliżujących strachem i bólem obozach. Pełnych nienawiści i bezlitosnych katów. „Moc truchleje” to spis wspomnień osób, które spędziłeś święta w w łagrach w latach 1939-1945. Czasach, które wryły się w pamięć naszego narodu bardzo głęboko bolesnymi ranami.

Czy w miejscu gdzie kończy się świat, można cieszyć się duchem Świąt? Otóż tam nadzieja kwitła najwonniej i radość odczuwało się zupełnie inaczej. Tu człowiek człowiekowi oddał ostatni okruch chleba, a każdy dzień napawał radością, że można powitać go za życia. Ludzie odkładali najlepsze kąski na tą wigilijną noc. Szeptali słowa modlitwy i nucili cichutko kolędy. Kiedy udało się zdobyć gałązkę świerku, dało się choć odrobinę poczuć magię.

Tutaj ogromny ból, cierpienie i codzienna styczność ze śmiercią, łączą się z delikatnym, nieśmiałym promykiem nadziei, która najwytrwalszym pozwolił przetrwać. To dowód na to, że ludzkość jest w stanie znieść naprawdę wiele. A wiara uskrzydla.

Trudny temat nałożył się na motyw świąteczny i chociaż nie jest to popularne połączenie, uważam, że Sylwia Winnik poradziła sobie w tej roli bardzo dobrze.

Bardziej opowiadania niż pełnowymiarowa powieść fabularna a jednak warta każdego przeczytanego słowa. Być może znacie ją już z wcześniejszego wydania, ale dziś o dobra okazja, by powrócić do wybranych historii. Wydaje się bowiem, że to książka, która czytana po raz kolejny uczy czegoś nowego, szczególnie, gdy chodzi o motyw obozowy, ponieważ niesie ona ze sobą tak wiele trudnych emocji, że nie sposób je udźwignąć jednorazowo. W dodatku autorka pisze bardzo plastycznie i emocjonalnie, przez co każda historia danego bohatera uderza w nas z podwójną siłą.

Dziesięć opowiadań przytacza wspomnienia w czasów wojny. Opisuje momenty, kiedy to wspomnienia stanowiły bożonarodzeniowe ozdoby a potrzeba bliskości drugiego człowieka rosła w siłę. Niektóre fabuły pisane były ku pokrzepieniu serc, inne boleśnie uświadamiały trudną przeszłość, wszystkie natomiast były indywidualne, warte zatrzymania się i chwili zadumy.

Nie zawsze wszystko kończy się tak, jakbyśmy tego oczekiwali, ale przecież taka jest właśnie proza życia. Autorka nie przekłamuje rzeczywistości, nie upiększa jej na rzecz swojej świątecznej książki - pokazuje trudy tamtych czasów, wojenną indywidualność, która wykazywała się niezwykłą emocjonalnością: tutaj ukazaną w całej krasie. Chociaż prosta w swojej formie, wymaga od nas dużego zaangażowania, czystej głowy, świadomości dramatów rozgrywanych podczas świąt, które dotknęły wszystkich bohaterów. To nie jest więc łatwa książka, ale jakże potrzebna, konieczna do podtrzymywania wspomnień i prawdy. Cieszę się, że doczekała się wznowienia, ponieważ w ten sposób na nowo zagości w domach czytelników i przypomni o tym co najważniejsze.

Spokojna, nastrojowa, intensywna w emocjach, pisana bardzo plastycznie. Sylwia Winnik stawia czas bożego narodzenia w innym świetle, ale wydaje się, że było to konieczne, ku pamięci. Nie jest to typowy obraz świąt, niektóre opowiadania bowiem są bardzo bolesne, ale to właśnie one podobały mi się najbardziej. W nich doszukałam się głębi, którą nie zawsze udało się autorce w pełni uchwycić. A może właśnie taki był cel, by pokazać nam, że wiele emocji wciąż jest nieodkrytych?

Wigilia to czas rodzinny, który staramy się spędzać z bliskimi nam osobami. To czas, w którym się radujemy, szykujemy wspólnie potrawy, poświęcamy czas rozmowie. Ale nie każde święta Bożego Narodzenia wyglądały tak samo. Sylwia Winnik przypomina bowiem opowieści wigilijne w cieniu wojny. Jej rozmówcy przytaczają wspomnienia z dawnych czasów, które niekoniecznie zaliczają się do tych miłych. Niemniej opowieści te pokazują, że Wigilia to był czas mocno oczekiwany i celebrowany nawet pomimo wojny. Bo choć były to trudne czasy, Polacy starali się jak mogli, aby ten czas mimo wszystko był wyjątkowy.

„Udało nam się przetrwać Auschwitz. Mnie. Bratu. Mamie. Ale nie tacie. Pierwsze święta Bożego Narodzenia po wojnie były dla mojej rodziny bardzo trudne i przepełnione smutkiem. Powracające wspomnienie obozu nie pozwalało cieszyć się odzyskaną wolnością ani życiem. Przed oczami stawały czasami – nieproszone – okropne obrazy i przerażające wspomnienia.”

Wojna zabrała niejednemu z nas kogoś bliskiego, czasami ciężko wspominać o tym, że zamordowano nam kogoś z rodziny. Wspomnienia niektórych bohaterów są mi szczególnie bliskie, gdyż moja śp. Babcia i Dziadek również stracili w tamtym czasie bliskie im osoby. Zatem niektóre obrazy przedstawione przez bohaterów dotykały mocno moich czułych stron, sprawiły, że i we mnie odżyły wspomnienia tamtych czasów. Bo choć znam je tylko z opowieści rodzinnych (nie było mnie jeszcze wtedy na świecie) to bolą równie mocno.

Historie wigilijne przedstawione przez Autorkę pokazują, że pomimo trudnego czasu czy też położenia był to czas, którego wszyscy oczekiwali, gdyż pomimo biedy, wierzyli, że chociaż tego jednego dnia ich brzuchy będą syte. Wiadomo, że nie mogli spodziewać się samych rarytasów, ale już możliwość zdobycia choćby bochenka chleba napawała ich optymizmem, zwłaszcza tych, którzy ten czas spędzali w obozach koncentracyjnych.

„Marnowanie chleba, wyrzucanie go do śmieci spędza mi sen z powiek. Proszę, drodzy czytelnicy, nie róbcie tego. Zawsze zjadam chleb do ostatniej kromki. Wiem, co to znaczy go nie mieć. Pamiętam, co to znaczy umierać z głodu i pragnąć choćby okruchów. Dzisiaj mamy niemal wszystko. Za rzadko to doceniamy.”

Święta sprawiały, iż był to czas, w którym wielu miało nadzieję na powrót do normalności. Prawa jest taka, że nie wszystkim po wojnie udało się wrócić do tej normalności. Pomimo zakończenia wojny, cieniem kładły się na nich wspomnienia z przeszłości o których nie sposób było zapomnieć.

„Trzeba umieć i płakać nad napotkanym smutkiem, i cieszyć się tym, co pięknego zebraliśmy w pamięci przez całe życie. Boże Narodzenie dla mnie zawsze będzie wyjątkowym, cudownym czasem rodzinnym. W końcu wtedy, mimo wojennej tułaczki, zawsze byliśmy razem. I to było najważniejsze.”

Moc truchleje to niezwykłe historie wigilijne w cieniu wojny. Historie prawdziwe, przepełnione bólem, ale także i nadzieją na zakończenie tego trudnego okresu. Warto przeczytać. Polecam.

Cóż to była za lektura… Sięgnęłam po książkę Sylwii Winnik, bo czułam, że ten czas pełen światełek, ciepłych kocy i zapachu pierników - potrzebuje kontrastu, mocnego i bolesnego uderzenia prawdy o tym, jak ten sam czas wyglądał dla naszych dziadków i pradziadków. Ta książka to zbiór wspomnień, a ja czytałam ją z bijącym, rozdartym sercem, bo to, co tam znalazłam, to nie jest fikcja. To jest nasze, polskie, straszne dziedzictwo bólu.

Zderzenie Świąt Bożego Narodzenia z wojenną rzeczywistością rozdziera duszę. W Wigilię, która w mojej głowie jest synonimem miłości, bezpieczeństwa i obfitości, autorka prowadzi nas do miejsc, gdzie jedyną obfitością jest lęk, a jedynym „prezentem”, kolejny przeżyty dzień. Czytamy o choinkach, które nagle przestały być zielone, o stołach, na których zamiast karpia leżał skrawek suchego chleba, albo nie było nic. O kolędach, które śpiewano szeptem w zimnych barakach obozów koncentracyjnych, by nie sprowokować oprawcy. O łamaniu się opłatkiem, którego nie było, ale którego gest zastępowała łza i spojrzenie pełne tęsknoty. Właśnie ten okrutny, niemal fizyczny kontrast między tym, czym święta powinny być, a tym, czym stały się w latach 1939–1945, uderzył mnie z największą siłą.

Ale w tym mroku, w tym niewyobrażalnym cierpieniu, odnalazłam coś niezwykłego: upartą, niezłomną iskrę pragnienia normalności. Ludzie, którzy stracili wszystko, którzy drżeli o życie bliskich, wciąż szukali choćby najmniejszej namiastki Świąt. To jest to, co mnie poruszyło najmocniej: heroiczny wysiłek, by ulepić kawałek świata sprzed wojny, światła w mrocznej otchłani. To dzielenie się ostatnią łyżką kaszy, byle poczuć wspólnotę. To modlitwa ukryta pod kocem, byle zachować wiarę. To wieszanie na ścianie papierowego łańcucha, byle złapać cień nadziei. Oni nie celebrowali dostatku, celebrowali miłość i obecność. Byli prawdziwymi bohaterami tych cichych, wojennych Wigilii.