Miasta pogromów. Nie tylko Jedwabne

Pamiętam moment, kiedy po raz pierwszy sięgnęłam po książki autorstwa J.T. Grossa. Nie zapomnę też pierwszej projekcji filmu „Pokłosie”. I choć stosunek Polaków wobec Żydów w tych tekstach kultury obnaża najgorsze, wprost nieludzkie odruchy, nie sposób wymazać z pamięci scen pogromów w nich przedstawionych. Podobnie jest z najnowszą książką autorstwa Mirosława Tryczyka pt. „Miasta pogromów. Nie tylko Jedwabne”, która ukazała się nakładem Wydawnictwa RM. Obrazów utrwalonych na kartach tej książki nie pozbędziecie się z pamięci przez długie lata.

Tryczyk wychodzi poza znany Nam z literatury obszar Jedwabnego. Prowadzi Nas swoją narracyjną drogą przez białostockie wsie i miasteczka, a ściślej przez Szczuczyn, Jasionówkę, Wąsosz i Radziłów, by skończyć swoją książkową opowieść w miejscu, gdzie zaczęła się narracja o polskim pogromie Żydów. Jedwabne urasta tu do rangi miasta symbolu, będącego początkiem i końcem tragedii podlaskich Żydów.

Ci, którzy znają poprzednią książkę Tryczyka pt. „Miasta śmierci. Sąsiedzkie pogromy Żydów” odnajdą w „Miastach pogromów” uzupełnienie znanych już faktów i aktualizację badań autora nad pogromem Żydów na terenie Białostocczyzny. Dla czytelników, którzy nie mieli do tej pory styczności z prozą Tryczyka, lektura tej książki może być bolesnym i szokującym doświadczeniem. Jej wartość naukowa i społeczna jest jednak nie do przecenienia. Obala ona bowiem wszelkie mity stworzone po II wojnie światowej przez Polaków chcących zatrzeć ślady dokonanych zbrodni. Dzięki tej pozycji wiemy na pewno, że za pogromami ludności żydowskiej latem 1941 roku nie stali wyłącznie naziści a wychowani w duchu nacjonalistycznym Polacy.

„Miasta pogromów” to lektura, którą trzeba sobie dawkować. Ogrom żydowskiego cierpienia przedstawiony w tej książce przeraża i przytłacza. Kradzieże, gwałty i morderstwa dokonane przez Polaków zostały na kartach tej książki zrekonstruowane za sprawą zeznań ich świadków, uczestników wydarzeń a także tych, którym udało się ocalić życie. Ten stosunkowo niewielki zbiór faktów przyczynił się do powstania pozycji, która skutecznie próbuje wszystkie ofiary podlaskich pogromów ocalić od zapomnienia.

Oglądaliście oscarową "Idę" polski film, w którym [Adres usunięty]. poruszany jest temat pogromów żydowskich w Polsce? A może "Pokłosie" Władysława Pasikowskiego? Jaką macie wiedzę na temat Jedwabnego? A wiecie, że Jedwabne, to tylko jedno z miejsc, gdzie miały miejsce ohydne zbrodnie na Żydach? Czego Was, a właściwie mnie też nauczono o pogromach? Kto był oprawcą? Niemcy? Zastanawialiście się, dlaczego to jest kolejny temat zamiatany przez historię pod dywan? Dlaczego obywatele polscy mieszkający na terenach pogromów nie chcą o tym rozmawiać, a przy bardziej zdecydowanym naciskaniu, by opowiedzieli, co działo się w czasie wojny na terenach, gdzie mieszkają, stają się nawet agresywni?

Pytań mogę mnożyć tysiące. I pewnie zastanowicie się, jaka jest odpowiedź? Prosta, to człowiek człowiekowi zgotował ten los! Ale kim był ten człowiek? Czy jesteście w stanie przyjąć wiedzę, że to Polacy mordowali Żydów i to w niezwykle okrutny sposób, nie oszczędzając dzieci, nawet tych najmniejszych, gwałcąc kobiety, grabiąc mienie... Nie obruszajcie się na mnie! Weźcie książkę Mirosława Tryczyka i ją przeczytajcie! I wróćcie do postawionych przeze mnie pytań. Kilku bohaterów wykreowanych w ostatnich latach, ma plamy na swojej biografii.

Przytoczę jeden fragment z książki. Jest to część wypowiedzi Wioletty Walewskiej, urodzonej w latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku w Radziłowie, której rodzina zamieszkuje tę miejscowość od kilku pokoleń (Przełamać milczenie, Karta 2016, nr 89): "To polscy sąsiedzi z Radziłowa mordowali Żydów — przecież każdy to wie, ale nikt się do tego nie przyzna. Świadome zniekształcanie pamięci o Żydach jest złem. Im szybciej to zrozumiemy, tym lepiej dla nas samych, a przede wszystkim dla przyszłych pokoleń. Moje dorastało w niewiedzy. Nieświadomie wzięliśmy udział w zmowie milczenia, która trwa tu nieprzerwanie od kilkudziesięciu lat. Miejmy odwagę w końcu rozliczyć się z przeszłością."

Tusz na karty historii, by były nieczytelne, wylewali i wciąż to robią środowiska prawicowe, które były zaangażowane do bólu w wydarzenia związane z pogromami, tuszowali komuniści w PRL, bo to nie uchodziło by Polak, był winny takich zbrodni, a wielu oprawców było w milicji i członkami partii, i wreszcie mieszkańcy, którzy, jak pisze autor, zbudowali swoje majątki na grabieży żydowskich biznesów, mieszkań, warsztatów rzemieślniczych.

Miejmy odwagę rozliczyć się z pogromami, z historiami żołnierzy pracujących w kopalniach węgla na Śląsku, w kopalniach uranu czy kamieniołomach, rozliczmy się jeszcze z kilkoma innymi sprawami, które wciąż leżą pod dywanami.

Dla mnie "Miasta Pogromów" to lektura obowiązkowa dla każdego, kto chce znaleźć odpowiedź na pytania, na które podobno odpowiedzi nie ma lub jak to uczeni w piśmie mówią, są to sprawy skomplikowane i delikatne.