To książka, której nie da się czytać w oderwaniu od jej autora.
Eligiusz Niewiadomski – malarz, krytyk, pedantyczny znawca historii sztuki – wszedł do historii Polski nie tylko dzięki swojej erudycji, lecz przede wszystkim przez czyn, który wstrząsnął młodą II Rzecząpospolitą. 16 grudnia 1922 roku, w atmosferze skrajnych politycznych napięć, zastrzelił w warszawskiej Zachęcie prezydenta Gabriela Narutowicza. Zrobił to świadomie, w przekonaniu, że broni narodu przed upadkiem. W tamtym czasie ulice Warszawy pulsowały gniewem. Gazety podgrzewały konflikt, prawica i lewica widziały w sobie nawzajem śmiertelne zagrożenie, a wybór nowego prezydenta stał się zapalnikiem dla tych, którzy wierzyli, że polityka wymaga ofiary. Niewiadomski – człowiek o wielkiej ambicji i coraz bardziej skrajnym światopoglądzie – dał się porwać temu nastrojowi. W jego myśleniu sztuka, moralność i polityka zlały się w jedną obsesję. Zamach był jej tragicznym finałem. Malarstwo polskie XIX i XX w. Niewiadomski kończył pisać w więzieniu, w ostatnich tygodniach życia. To praca niezwykle rzetelna, napisana przez autora, który znał polskie malarstwo jak mało kto, a przy tym traktował je jako narzędzie budowania narodowej świadomości. Jego analizy są ostre, pełne pasji, momentami przesadnie kategoryczne – takie, jak on sam. Całość została opatrzona wnikliwym wstępem i rozbudowanymi przypisami Agnieszki Kijas – krytyczki sztuki i autorki licznych książek o malarstwie – które porządkują fakty, wyjaśniają kontekst epoki i pokazują, jak bardzo osobiste przekonania Niewiadomskiego wpływały zarówno na jego twórczość, jak i na decyzje, które doprowadziły go do zbrodni. Ta książka nie prosi o rehabilitację swojego autora. Prosi o zrozumienie epoki, w której powstała: czasu, gdy sztukę traktowano niemal jak broń, a idee potrafiły prowadzić na szczyt albo na śmierć. To jeden z najciekawszych, a zarazem najbardziej niewygodnych głosów w polskiej historii sztuki. Lektura obowiązkowa dla każdego, kto chce poznać nie tylko obrazy, lecz również ludzi i namiętności, które je kształtowały.
Książka "Malarstwo polskie XIX i XX wieku" - Eligiusz Niewiadomski - oprawa Twarda z obwolutą - Wydawnictwo SBM. Książka posiada 448 stron i została wydana w 2026 r
Szukasz więcej propozycji? Zobacz nasze tytuły z kategorii malarstwo, rysunek, grafika
Czy książka "Malarstwo polskie XIX i XX wieku" oferuje obiektywne spojrzenie na historię sztuki?
Publikacja jest wybitnie subiektywnym i pasjonującym manifestem krytycznym, a nie neutralnym zestawieniem faktów. Autor, będący postacią o skrajnych poglądach, ocenia artystów przez pryzmat budowania narodowej tożsamości i moralności. Jego analizy są często ostre, kategoryczne i nie stronią od kontrowersyjnych sądów, co czyni lekturę unikalnym dokumentem myśli dwudziestolecia międzywojennego. To pozycja dla osób szukających wyrazistego głosu i zrozumienia klimatu epoki, a nie jedynie suchych danych akademickich.
Jakie nurty artystyczne są najdokładniej analizowane w tej publikacji?
Autor skupia się przede wszystkim na realizmie, naturalizmie oraz polskim impresjonizmie i symbolizmie przełomu wieków. Szczegółowo omawia twórczość gigantów takich jak Matejko, Gierymski czy Malczewski, interpretując ich dzieła jako kluczowe dla polskiej świadomości narodowej. Czytelnik odnajdzie tu pogłębioną analizę malarstwa historycznego oraz ewolucji pejzażu, która dokonała się w XIX wieku. Treść pozwala zrozumieć, jak sztuka stawała się narzędziem przetrwania narodu pod zaborami.
Dla kogo książka "Malarstwo polskie XIX i XX wieku" nie będzie odpowiednim wyborem?
Pozycja ta nie jest zalecana jako pierwszy, podstawowy podręcznik dla uczniów poszukujących obiektywnej i współczesnej wiedzy o historii sztuki. Ze względu na silne zabarwienie ideologiczne oraz specyficzny kontekst historyczny autora, treść może być myląca dla osób nieposiadających krytycznego dystansu. Czytelnicy oczekujący inkluzywnego i neutralnego światopoglądowo podejścia mogą uznać język Niewiadomskiego za zbyt radykalny. Publikacja wymaga od odbiorcy gotowości na kontakt z jednym z najbardziej niewygodnych głosów w polskiej historii.
Dlaczego komentarze Agnieszki Kijas są istotne dla współczesnego czytelnika?
Współczesne opracowanie i przypisy służą jako niezbędny filtr merytoryczny, który porządkuje fakty i wyjaśnia kontrowersyjne tezy autora. Krytyczka sztuki pomaga zrozumieć, w których momentach erudycja Niewiadomskiego ustępuje miejsca jego osobistym obsesjom i politycznym napięciom tamtych lat. Dzięki tym dodatkom publikacja staje się bezpiecznym i fascynującym narzędziem badawczym dla historyków oraz pasjonatów malarstwa. Pozwala to na pełne docenienie warsztatu autora przy jednoczesnym zachowaniu świadomości jego tragicznej biografii.
W jaki sposób autor łączy w tekście estetykę obrazu z polityką?
Dla Eligiusza Niewiadomskiego sztuka, moralność i polityka stanowią nierozerwalną całość, co jest widoczne w każdym rozdziale. Traktuje on obrazy niemal jak broń w walce o narodową duszę, surowo oceniając twórców, którzy jego zdaniem nie służyli wystarczająco polskiej sprawie. Lektura ukazuje, jak głęboko idee potrafiły przenikać krytykę artystyczną w burzliwym okresie II Rzeczypospolitej. Jest to bezcenne źródło dla każdego, kto chce poznać nie tylko dawne płótna, ale i namiętności, które kształtowały ich odbiór.
