Pierwszy września 1938 roku. Basen w Levicach gdzieś w centrum Europy.
Trzech nastolatków – Węgier, Czech i Żyd – organizuje prywatne zawody pływackie. Nagrodą dla zwycięzcy będzie prawo do ubiegania się o względy pięknej rówieśniczki Márii. Peter, Jan i Gabriel nie wiedzą jednak, że ich wyścig będzie trwał przez kolejne 30 lat. Młodzieńcza miłość zmieni życie całej czwórki. Fascynacji jedną kobietą nie przerwą ani wojna, ani pierwsze dwie dekady komunistycznych rządów w Czechosłowacji, choć historia i polityka wystawią ich przyjaźń na ciężką próbę. Losy głównych bohaterów przeplatają humorystyczne epizody, w których gościnnie pojawiają się autentyczne postaci historyczne takie jak Miklós Horthy, Jozef Tiso, Klement Gottwald czy Iwan Koniew.
Najlepsza słowacka książka ostatnich lat, uhonorowana Europejską Nagrodą Literacką 2009 r. oraz Nagrodą Czytelników dziennika „SME”. Tłumaczona na język czeski, węgierski i chorwacki, w 2010 r. trafiła na deski Słowackiego Teatru Narodowego. W 2014 roku książka została potrójnym zwycięzcą Literackiej Nagrody Europy Środkowej "Angelus" - dla autora, tłumacza oraz nagrodę publiczności im. Natalii Gorbaniewskiej.
Szukasz więcej propozycji? Zobacz nasze tytuły z kategorii literatura piękna obca lub z serii Czeskie Klimaty
Jaką formę literacką przyjmuje powieść "Zdarzyło się pierwszego września (albo kiedy indziej)"?
Książka jest wielowątkową powieścią historyczną, która łączy losy fikcyjnych bohaterów z autentycznymi wydarzeniami z lat 1938-1968. Autor przeplata osobiste dramaty trójki przyjaciół z inteligentnym humorem oraz anegdotami o postaciach historycznych, takich jak Miklós Horthy czy Klement Gottwald. Dzięki temu czytelnik otrzymuje barwny obraz przemian społecznych w Europie Środkowej na przestrzeni trzech burzliwych dekad. To lektura angażująca emocjonalnie, a zarazem dostarczająca wiedzy o trudnej historii dawnej Czechosłowacji.
Czy książka Pavla Rankova pasuje do profilu serii "Czeskie Klimaty"?
Tak, powieść idealnie wpisuje się w nurt literatury środkowoeuropejskiej, charakteryzującej się słodko-gorzkim humorem i refleksją nad losem jednostki. Mimo że autor jest Słowakiem, książka została wydana w tej prestiżowej serii ze względu na bliskość kulturową i tematykę dotyczącą wspólnej przeszłości Czechów i Słowaków. Lektura oferuje specyficzny klimat charakterystyczny dla najlepszych dzieł tego regionu, łącząc tragizm z ironią. Jest to pozycja obowiązkowa dla kolekcjonerów serii poszukujących tekstów o wysokich walorach artystycznych.
Jakie wyróżnienia potwierdzają wartość literacką tej pozycji?
"Zdarzyło się pierwszego września (albo kiedy indziej)" to potrójny laureat Literackiej Nagrody Europy Środkowej "Angelus", w tym nagrody głównej oraz nagrody publiczności. Książka zdobyła również Europejską Nagrodę Literacką, co potwierdza jej uniwersalny przekaz zrozumiały dla szerokiego grona odbiorców. Uznanie krytyków i czytelników wynika z mistrzowskiego połączenia wątku miłosnego z rzetelnym i fascynującym tłem historycznym. Wybór tego tytułu gwarantuje kontakt z literaturą najwyższej próby, docenioną przez międzynarodowe gremia.
Jaki nastrój dominuje w historii Petera, Jana i Gabriela?
Powieść utrzymana jest w tonie melancholijnym, który jest regularnie przełamywany przez absurdalne sytuacje wynikające z ówczesnych realiów politycznych. Czytelnik obserwuje, jak młodzieńcza rywalizacja o względy Márii zderza się z brutalnością wojny i komunizmu, co tworzy dynamiczną narrację. Autor unika zbędnego patosu, stawiając na autentyczność relacji międzyludzkich i ich trwałość w obliczu zmieniających się systemów. To poruszająca opowieść o przyjaźni, która próbuje przetrwać każdą próbę, mimo niesprzyjających okoliczności zewnętrznych.
Dla kogo powieść Pavla Rankova może nie być odpowiednim wyborem?
Książka nie stanowi propozycji dla osób szukających lekkiego romansu, ponieważ wątek uczuciowy jest tu nierozerwalnie związany z bolesną historią polityczną. Czytelnicy unikający tematów wojennych, opisów represji komunistycznych czy skomplikowanych kontekstów historycznych mogą czuć się przytłoczeni realizmem przedstawionych wydarzeń. Nie jest to również pozycja dla odbiorców oczekujących szybkiej akcji, gdyż narracja skupia się na powolnym dojrzewaniu bohaterów. Powieść wymaga od czytelnika skupienia oraz gotowości na konfrontację z trudnymi wyborami moralnymi postaci.
