Przerwana lekcja muzyki

Książka jest swoistą relacją z pobytu w dobrej klasy ośrodku dla osób psychicznie chorych. Patrzymy na niego oczami jednej z pacjentel. Prowadzi nas przez swój świat, ten wewnętrzny, i -przede wszystkim -ten zewnętrzny. Owa relacja daje czytelnikowi możliwość poznani innego świata. Choć okazuje się, że każdy może stać się tu pensjonariuszem, ponieważ świat jest pełen wariatów.

[Adres usunięty]

„Co było we mnie takiego pomylonego, że wystarczyło niecałe pół godziny, aby jakiś pierwszy lepszy lekarz odesłał mnie do domu wariatów? Trochę mnie nabrał: mówił, że na dwa tygodnie, a tymczasem zrobiły się z tego prawie dwa lata. Miałam osiemnaście lat” - fragment książki.

Vermeer – uznany holenderski malarz – stworzył obraz pt. „Przerwana lekcja muzyki”, do którego odwołuje się w swym tytule oraz treści książka Susanny Kaysen. Przyglądając się temu siedemnastowiecznemu dziełu pierwszą rzeczą, na której skoncentrowała się moja uwaga był wzrok dziewczyny uwiecznionej na płótnie. Wzrok smutny, niepokojący, zaskoczony, skierowany w stronę czy to malarza czy to osoby oglądającej scenę, w której uczennica do tej pory skupiona na nutach i słowach nauczyciela muzyki zostaje z tego procesu najprawdopodobniej w nagły sposób wyrwana. W analogiczny sposób – gwałtownie i dość obcesowo – zostaje wyłączona z codziennego życia bohaterka, a jednocześnie autorka książki, która w wyniku problemów psychicznych, z własnej woli na dwa lata trafiła do szpitala psychiatrycznego.

Niedługa, acz bardzo intensywna książkowa wersja „Przerwanej lekcji muzyki” jest autobiograficznym świadectwem tego, jak wyglądało życie nastoletniej Susanny oraz pozostałych pacjentek oddziału psychiatrycznego w połowie lat sześćdziesiątych ubiegłego wieku, z jakimi przypadłościami borykały się młode kobiety, jakimi metodami radziły sobie z nową rzeczywistością (o ile w ogóle sobie radziły…), czy też w jaki sposób prowadzona była ich terapia. Jest to również bardzo osobisty i dość mroczny zapis tego, jak autorka postrzegała siebie i swój pokiereszowany umysł, który dopiero po dwudziestu pięciu latach od opisanych wydarzeń, wczytując się w swoją dokumentację medyczną, mogła zamknąć w definicji diagnozy „zaburzenia z pogranicza” czy też „osobowość borderline”. Wraz z kolejnymi stronami książki czytelnik dochodzi do wniosku, że zaburzenia psychiczne mogą dotknąć każdego i w dowolnym momencie życia, nie oszczędzając nikogo i nie patrząc na status społeczny, o czym świadczyć może fakt, że w tym samym co autorka ośrodku hospitalizowani byli między innymi światowej sławy muzyk Ray Charles czy uznana poetka i pisarka Sylvia Plath.

Pierwszoosobowa narracja Kaysen prowadzona jest w sposób nienachalny, na chłodno i bez zbędnych emocji, stwarzając wrażenie szczerego reporterskiego przekazu, dotyczącego w przeważającej części otaczającego bohaterkę świata odizolowanego w ramach murów szpitala psychiatrycznego od tzw. „normalnych” obowiązków związanych na przykład z pracą i rodziną. Lektura robi wrażenie i każe się zastanowić nad statusem osób ze zdiagnozowanymi zaburzeniami psychicznymi w społeczeństwie, a także zadać sobie pytanie o to, czy czasem nie nazbyt łatwo rzucamy w eter słowa „wariat”, „szalony” czy „nienormalny”. Bo gdzie tak naprawdę przebiega granica pomiędzy tym, co uznawane jest w człowieku za normalne i zgodne z ogólnie przyjętymi normami, a tym, co rzeczywiście wymaga natychmiastowej pomocy, bo stanowi zagrożenie dla życia?

Bardzo dziękuję Wydawnictwu Replika za możliwość zapoznania się z tą historią i polecam ją również Waszej uwadze, tym bardziej że na jej podstawie w 1999 roku powstał film pod tym samym tytułem, a drugoplanowa rola Angeliny Jolie została nagrodzona Oscarem i Złotym Globem.

"Przerwana lekcja muzyki" - komu nie jest znany ten tytuł? Jak nie z książki, to z filmu z Angeliną Jolie?

Niespełna dwa miesiące temu premierę miało wznowione wydanie tejże książki, nakładem wydawnictwa Replika w oprawie wzbudzającej zachwyt!  Piękna twarda okładka, zdobiona wewnętrzna jej część sprawiają, że książkę trzyma się z przyjemnością.

A co znajdziemy w książce? Otóż przejmującą relację dziewczyny, która trafia do szpitala psychiatrycznego, wydawałoby się dobrowolnie i świadomie. Zaskakują karty z historii choroby udostępnione na poszczególnych stronach. Wkraczamy w codzienność panującą w zakładzie, poznajemy innych bohaterów i co muszę przyznać odnajdujemy jakieś ukojenie w ich rutynie, jakąś namiastkę normalności w tych nienormalnych warunkach. Myślę, że naturalnym wydaje się nasuwające się pytanie - gdzie jest w zasadzie granica między normalnością i nienormalnością? Między zaburzeniami osobowości a młodzieńczym buntem? I jak wiele osób powinno się wysłać do szpitali psychiatrycznych na leczenie, a które funkcjonują wśród nas, próbując uchodzić za tych 'normalnych'.

Susanna po pomoc zgłosiła się sama. Już chwila rozmowy sprawiła, że lekarz skierował ją do szpitala, w którym miała przebywać dwa tygodnie - a spędziła dwa lata. Oczywiście w jej zachowaniu czuć swojego rodzaju szaleństwo, skłaniające do tego, że ta pomoc była jej potrzebna. 

Możemy zagłębić się w funkcjonowaniu ośrodka od wewnątrz, procedur, rygoru, który początkowo był dla Susanne bardzo trudny. Same metody leczenia pod koniec lat sześćdziesiątych ubiegłego wieku (bo w tych latach osadzona jest akcja) budzi ciekawość.

Myślę, że jest to książka, którą zdecydowanie warto przeczytać, zwłaszcza jeżeli lubicie motyw szpitala psychiatrycznego w literaturze. W książce znajdziecie bowiem prawdziwe przeżycia autorki, które pozwalają wejrzeć w świat na co dzień nieznany.

„Wrażliwość to nie choroba!”

Powieść jest formą pamiętnika. Autentyczne przeżycia autorki, która w latach sześćdziesiątych ubiegłego wieku po połknięciu sporej dawki aspiryny, trafiła na oddział szpitala psychiatrycznego w stanie Massachusetts. Miała przebywać tam dwa tygodnie, zrobiły się z tego prawie dwa lata. Susanna miała zaledwie osiemnaście lat… Początki pobytu w szpitalu były dla niej bardzo ciężkie, rygor, który zostaje jej narzucony jest trudny do zaakceptowania. Stopniowo poznaje innych pacjentów, którzy zmagają z różnymi psychicznymi zaburzeniami.

Obłuda i zakłamanie ówczesnej opieki zdrowotnej w Stanach. Jak łatwo można komuś przypiąć łatkę „wariata”. Specyficzny język autorki, jej postrzeganie otoczenia, przemyślenia, anegdoty dotyczące „domu wariatów”. Pomimo tego czego doświadczyła, zachowała spory dystans i poczucie humoru.

Nie jest to łatwa lektura, porusza szereg trudnych, złożonych aspektów życia. Samotność, próba samobójca, ograniczenie wolności, zakres możliwości i skuteczność leczenia. Niepozorna książka, wymaga skupienia podczas czytania, jej przekaz jest prawdziwy, do bólu szczery. Pobyt w szpitalu staje się więzieniem i azylem. Z jednej strony uwolnienie od trosk życia, a z drugiej odcięcie od tego wszystkiego.

Czy ona rzeczywiście była chora? To pytanie nieustannie kołatało mi w głowie.

Na podstawie powieści nakręcono już film pod tym samym tytułem z Winoną Ryder, Angeliną Jolie, Brittany Murphy i Whoopi Goldberg – zdecydowanie zrobił na mnie większe wrażenie. Polecam, Tatiasza i jej książki.

Ktoś, kto nigdy nie przebywał w szpitalu psychiatrycznym może się jedynie domyślać tego, co dzieje się za jego murami. Jak wygląda leczenie, na jakie układy idą ze sobą lekarze czy personel. Książka “Przerwana lekcja muzyki” opowiada co prawda o latach sześćdziesiątych, ale jest niezwykłym i rzetelnym dowodem na to, co działo się na oddziałach. Susanna Kaysen napisała ją na podstawie własnych doświadczeń, co dla mnie jest głównym argumentem za tym, aby po tę pozycję koniecznie sięgnąć. “Przerwana lekcja muzyki” zainteresowała mnie od razu i odkąd ją przeczytałem, lubię co jakiś czas do niej wrócić.

Bohaterka to Susanna (jak wspomniałem, książka ma charakter autobiograficzny). Wrażliwa dziewczyna odbiera wszystko bardzo intensywnie i nie może poradzić sobie z otaczającym światem. Ma napady gniewu, czuje przerażającą pustkę i wszystkie emocje, jakie się w niej kłębią, doprowadzają do próby samobójczej. To miało wszystko rozwiązać, całe problemy i sprawić, że w końcu zazna spokoju. Oczywiście tak się nie stało Susanna po próbie samobójczej zostaje umieszczona przez swoich rodziców w szpitalu psychiatrycznym. Diagnoza jest jednoznaczna: osobowość borderline. Ncic więc dziwnego, że również i tutaj, pod fachową opieką nie czuje się swobodnie i bezpiecznie. Trudno jej przyzwyczaić się do nowej, szpitalnej rzeczywistości. Dziewczyna bacznie obserwuje wszystkich dookoła i po paru dniach odkrywa, że świat tutaj wygląda zupełnie inaczej niż życie w normalnym społeczeństwie. Poznaje Giorginię, kleptomankę, Daisy, która jest uzależniona od kurczaków, a jak się później okazuje była również molestowana seksualnie oraz oszpeconą w pożarze Polly. Lisa to postać najbardziej zagadkowa, ponieważ cechuje się ogromną żywiołowością i jest osobowością psychopatyczną. W szpitalu panuje ostry rygor, ale przestrzeganie go nie jest konieczne. Kwitnie tutaj handel valium, liczne ucieczki nie dziwią nikogo, a niektóre praktyki personelu z pewnością odbiegają od tego, na co może sobie według prawa pozwolić. Susanna musi jednak poradzić sobie, przetrwać, a co najważniejsze dość do względnej stabilności emocjonalnej. Trudno jednak osiągnąć ją w tak zróżnicowanym miejscu, pośród osób z różnorodnymi zaburzeniami i problemami. Rodzice chcą, aby było jej jak najlepiej, ale ona wie, że to nie jest idealnie miejsce do spełnienia tego celu.

“Przerwana lekcja muzyki” to dla mnie ważny obraz tego, jak wygląda ludzka psychika po przejściach i co dzieje się z nami w trudnych chwilach. Co więcej, to również pokazany świat Stanów Zjednoczonych lat sześćdziesiątych. Dla jednych oznaczał ON walkę na wojnie, dla innych festiwale muzyczne i swobodne życie w komunie. Dla osób jak Susanna, która nie potrafiła odnaleźć się w rzeczywistości, pozostawał szpital psychiatryczny. Tylko czy na pewno spełniał ON swoją podstawową rolę i pomagał, a nie szkodził?

Wszystkim, których porwała ta historia, polecam również obejrzenie filmu z 1999 roku “Girl, Interrupted”. W bardzo znanym i kultowym już filmie reżyserii Jamesa Mangolda wystąpiły między innymi Winona Ryder, Angelina Jolie, Brittany Murphy i Vanessa Redgrave. Chociaż historia może wydawać nam się nierealna, powstała w oparciu o autobiograficzne wspomnienia autorki. Susanna Kaysen przebywała w szpitalu psychiatrycznym prawie dwa lata, również z diagnozą osobowości borderline.