Plutopia. Atomowe miasta i nieznane katastrofy nuklearne

Kate Karen w swojej książce przedstawia dwa atomowe miasta, które przez dekady były ukrywane przed oczyma całego świata. To w Oziorsku, oraz Richland powstały dwa kombinaty, gdzie zaczyna się historia produkcji plutonu. Mówiąc o Czarnobylu i katastrofie nuklearnej, myślimy o tym, że była to pierwsza w świecie awaria reaktora atomowego, lecz nic mylnego, otóż pierwsze awarie, o których nic nie wiedzieliśmy miały miejsce w kombinatach Oziorsk i Richland. Plutopia to opowieść o tym jak powstawały dwa pierwsze na świecie miasta utopijne, które pochłaniały miliardy dolarów w czasach kryzysu, gdzie ludzie mieszkali za ogrodzeniami z drutów kolczastych, bez możliwości przemieszczania się poza strefę ogrodzenia. To czasy patriotyzmu, całkowitego oddania ojczyźnie, aż po utratę zdrowia i życia za cenę produkcji plutonu do nowoczesnej broni atomowej.

Dwa miasta – amerykański Richland i rosyjski Oziorsk. Wrogie podczas zimnej wojny, a tak bardzo przecież podobne do siebie. Zestawienie ich ze sobą i przeplatanie ich historii, stwarzające możliwości porównania i dostrzeżenia niuansów sprawia, że cała książka prezentuje spójny obraz dwóch różnych rzeczywistości. To niesamowite wrażenie, dające czytelnikowi dużą satysfakcję z lektury.

Książka podzielona jest na cztery części. W dwóch pierwszych mamy historię powstawania zakładów w Stanach Zjednoczonych i w ZSRR. W trzeciej autorka skupia się na procesie produkcji plutonu, ze wszystkimi jego negatywnymi działaniami i skutkami. Czwarta jest poświęcona ludziom, którzy jako pierwsi zorientowali się, że żyją na obszarze radioaktywnym. Tak ją dzieli sama autorka, chociaż w tekście podczas czytania te granice zacierają się. Sama opowieść o dwóch najbardziej napromieniowanych obszarach świata jest tak wbijająca w ziemię, że przestajemy myśleć o podziałach tekstu.

Ogromną zaletą tej książki jest jej wszechstronność. Na początku od razu rzuca się w oczy aspekt psychologiczny. Autorka przyznaje, że bardzo ją zaskoczyły relacje mieszkańców Richland i Oziorska o beztroskim dzieciństwie, poczuciu bezpieczeństwa, sąsiedzkiej przyjaźni. Większość ludzi pamięta dorastanie w Richland jako ideał. Brown opisuje fascynującą transformację więźniów gułagu (i najniższą klasę robotników w Stanach), budujących zakłady za karę do elitarnego społeczeństwa ludzi wybranych, którzy nie muszą sobie radzić ze światem realnym. Pojawiają się elementy socjologii, w końcu zamknięte miasta i ludzie w nich mieszkający to niesamowite źródło badań. Wskazuje na podobieństwa między nimi. Ludzie, choć tak różni i ukształtowani przez skrajnie różne toczenie, ostatecznie okazują się być tylko ludźmi, tak bardzo podobnymi do siebie. Pytanie, co nimi kierowało, by mieszkać w takich miastach jest szalenie interesujące.

Z jednej strony to zebrana w jednym miejscu i postawiona obok siebie historia dwóch państw – Stanów i ZSRR, historia ich relacji, związków, tych dobrych i tych złych. To również historia wyścigu zbrojeń. W mniejszej perspektywie to historia dwóch miast, wyjątkowych sztucznych tworów, których rozwój i przemiany są fascynujące. A co najważniejsze, Plutopia to również historia ludzi. Spoza faktów, dat i konkretnych historycznych zdarzeń, wyłaniają się ludzie. Ci, którzy rządzili całymi państwami, budowali zakłady, podejmowali decyzje. Ci, którzy pracowali w zakładach atomowych, dobrowolnie i nie. Ludzie, którzy mieszkali w okolicach i wreszcie ci, którzy stali się mieszkańcami dwóch miast, których nie było na mapie – Richland i Oziorska. Plutopia to również historia romansu ludzkości z energią atomową. Romansu, który pokazuje ludzkie ograniczenia i wielkość zjawiska, które próbowaliśmy opanować w zupełnie niewłaściwy sposób. Z wielu kart tej książki wycieka ludzka głupota, naiwność, bezmyślność, wyrachowanie. Czasami pojawiają się bohaterowie pozytywni, ale przy nich jeszcze bardziej widać te negatywne zachowania i decyzje.

Kate Brown doskonale uchwyciła całość zjawiska. Połączyła wszystkie ważne elementy, dając nam solidne podstawy do ewentualnych dalszych poszukiwań we własnym zakresie, poszerzyła naszą wiedzę, postawiła nas przed wieloma pytaniami. Mnie ta książka zadziwiła. Z takim podejściem ludzi, to nie miało prawa się udać – a jednak udało się (lepiej lub gorzej) i nawet nie wysadziliśmy całej planety w powietrze. Warto zdawać sobie sprawę z takich światłych momentów naszego gatunku, warto zadawać sobie pytania, na ile można sobie pozwolić w ramach badań i ku dobru nauki, warto wiedzieć.

Brown nie szczędzi gorzkich podsumowań i skrupulatnie przedstawia nadużycia, haniebne praktyki i bezwzględną pogoń za pieniądzem i potęgą, jaką dawał pluton, obnaża zakłamanie osób decyzyjnych i swoistą zmowę milczenia wokół tego, co działo się w obydwu kompleksach. Lektura Plutopii nie jest łatwa ani przyjemna, pozostawia czytelnika w stanie szoku, że takie rzeczy działy się i niewykluczone, że cały czas dzieją się niemalże tuż pod naszym nosem, jednak niewielu jest ludzi decydujących się mówić o nich głośno. Jak najbardziej polecam!

Cała recenzja:

[Adres usunięty]