Iksy i zera

Europa przed laty została podbita przez ludy Afrykańskie. Sephy należy do bogatej klasy iksów, z kolei jej przyjaciel z dzieciństwa i młodzieńcza miłość, Callum, jest jasnoskórym zerem. Obydwoje chcą utrzymać przyjaźń, jednak cały świat zdaje się być przeciwko nim.

Chyba dawno żadna powieść nie wzbudziła we mnie aż takiego dysonansu przez to, czym jest. „Iksy i zera” Malorie Blackman to powieść pierwotnie wydana w 2001 roku, choć w Polsce ukazała się dopiero ponad dwie dekady później, w 2022 roku. I to pod pewnymi względami widać… ale niekoniecznie jest to w tym przypadku wadą.

Zacznijmy może jednak od tego, co wzbudziło we mnie dysonans. Czytając opis wydawcy, który mówi o Europie podbitej przez afrykańskie imperium, a także o zakazanej miłości miałam przed oczami po pierwsze, dystopie, w której będą pojawiać się jakieś elementy afrykańskiej kultury, po drugie: powieść skupioną na niezbyt dobrze napisanym romansie, jak to bywa z wieloma nowszymi powieściami fantastycznymi skierowanymi dla młodzieży. Ale… nie dostałam ani jednego, ani drugiego.

Z powodu zaskakująco prostego: ta powieść z założenia raczej nie miała być typową rozrywką dla nastolatków. Mam wrażenie, że „Iksy i zera” jest takim edukacyjnym esejem w formie powieści, w której autorka stara się wyjaśnić jak rasizm i ogólniej rzecz ujmując, wzajemna nienawiść, potrafią się nawzajem napędzać. Jak błędne to koło i do jakich tragedii może doprowadzić.

W związku z tym autorka kompletnie nie skupia się na światotworzeniu i to moim zdaniem jest pięta achillesowa tej powieści. Jedyne zmiany w rzeczywistości polegają na wymianie koloru skór bohaterów (czarny na biały, biały na czarny) i osadzeniu historii w czasach współczesnych autorce, mimo że mentalnie jej świat jest chyba jednak nieco wcześniej (zera dopiero powoli otrzymują prawa do edukacji). Postacie mają w dalszym ciągu amerykańskie imiona, kultura jest typowo zachodnia, a właściwie o tym, w jaki sposób historia zmieniła bieg, narracja nie pisze. Bo to nie jest istotne dla Blackman. A szkoda, bo to potężna piaskownica.

W związku z tym pierwsze ok. 200 stron powieści odbierałam jako dość toporne. Styl pisania jest prosty i w gruncie rzeczy nieszczególny, świat wydawał się szyty na siłę, a fabuła skupiała się na przedstawianiu tego, jak nawzajem obydwie strony konfliktu krzywdzą siebie i swoje dzieci.

Dopiero z czasem fabuła zaczęła się faktycznie spinać. To, co było „zwyczajnymi” aktami przemocy, zaczęło zmieniać się w organizacje terrorystyczne, w procesy sądowe, w problemy psychiczne bohaterów. Powieść dla młodzieży okazała się jedną z bardziej brutalnych i realistycznych historii, jakie czytałam w ostatnim czasie. Co chyba warto zaznaczyć, odniosłam wrażenie, że Blackman naprawdę stara się problem wyjaśnić tak kompleksowo, jak to jest możliwe. Pokazuje winy i problemy po obydwu stronach, które nie pozwalają na dokonanie systemowych zmian. To bardzo istotny temat, szczególnie teraz, gdy widzimy bezustannie polaryzujące się społeczeństwo. Jednocześnie warto podkreślić, że to raczej jest powieść dla przynajmniej nieco starszej młodzieży.

Przy tym wszystkim chyba muszę zaznaczyć jedną rzecz. Wolałabym, aby autorka nie sięgała po element fantastyczny. Jako czytelnik tego gatunku czuję, że Blackman nie porusza się w tym zbyt pewnie. Zbyt delikatnie zarzuca sieci, nie korzysta z możliwości gatunku i właściwie zmiana w świecie nie była potrzebna. Rozumiem chęć takiego zabiegu, ale ta powieść mogłaby być lepsza, gdyby trzymała się realizmu.

„Iksy i zera” to w moich oczach naprawdę ciekawy przypadek w literaturze młodzieżowej. Najprawdopodobniej właśnie dlatego, że nie została wydana teraz, a dwie dekady temu: wtedy pisało się inaczej. Nie jest to literatura w pełni moja. Nie jest też stworzona po to, aby czytelnik w trakcie czytania jej czuł się komfortowo. Naprawdę wygląda tak, jakby z założenia miała po prostu edukować, szokować i wymusić na czytelniku zmianę sposobu myślenia. I właściwie bardzo dobrze. Na rynku literatury młodzieżowej króluje rozrywkowa pulpa, która nie tylko nie wnosi konkretnych wartości i nie zachęca do dyskusji, ale też często przedstawia toksyczne zachowania jako te pozytywne. Dlatego takie tytuły jak „Iksy i zera” są po prostu koniecznym urozmaiceniem (którego i tak mamy obecnie za mało).

Wiele rzeczy w "Iksach i zerach" mi się podobało, ale chyba najbardziej to, że powieść tak dobrze uczy czytelnika tolerancji i współczucia. Rasizm nie jest zarezerwowany tylko wobec jednego koloru skóry, prężnie działa w obie strony. Ta rzeczywistość jest pełna niesprawiedliwości, tak dobrze widocznej nawet w zwykłych codziennych sytuacjach. Dzięki podzieleniu narracji zarówno na punkt widzenia Calluma jak i Sephy, możemy lepiej zrozumieć obie strony. Obie strony... miłości? Czy konfliktu?

Od samego początku kibicujemy bohaterom, chociaż podskórnie wiemy, że ich relacja zostanie poddana wielu ciężkim próbom. Kiedy są tylko we dwoje, czują się najlepiej, bo przestają wtedy istnieć wszelkie podziały. Niestety nie można spędzić całego życia w ukryciu. Na pierwszy rzut oka dziewczyna jest w lepszej sytuacji niż jej przyjaciel, ale tak naprawdę oboje czują się nieszczęśliwi w swoich domach.

Podobało mi się, że autorka potrafiła w krótkim czasie tak wiele czytelnikowi przekazać. Ma lekkie pióro, książkę czyta się szybko i łatwo jest się oswoić z tym światem. To, jakie rządzą nim zasady, obserwujemy oczami nastolatków, którzy też dopiero zaczynają rozumieć, z czym przyszło im żyć. Ich myśli i emocje zostały wiarygodnie przedstawione według mnie.

Ta książka to kopalnia cytatów i cennych myśli. Ogólnie pomysł na nią jest tak dobry, że aż chciałoby się poznać więcej innych historii, które mogłyby się rozgrywać w takim uniwersum. Powieść porusza ważne tematy, a jednocześnie opowiada o romantycznej pierwszej miłości nastolatków, którzy z różnych względów nie powinni być razem. Myślę, że spodoba się wielu młodym czytelnikom. Warto poświęcić jej czas, polecam.

Sięgając po tę książkę miałam dość wysokie oczekiwania, pomimo tego, że na ogół staram się nie iść w żadną ze stron, czy to ekscytacja, czy rezerwa. Czasami, jednak nie jest to takie proste i emocje, niecierpliwość i nakręcenie biorą nade mną górę, jak wtedy, kiedy strasznie chce się przeczytać jakąś książkę i właśnie dotarła, można potrzymać ją w dłoniach. Od razu zaznaczę, że nie oglądałam na HBO GO serialu „Noughts + Crosses”, który powstał na motywach powieści „Iksy i zera”. Nie interesowałam się nim, po prostu wiedząc, że będę miała okazję przeczytać „Iksy i zera” chciałam przeżyć tą przygodę na świeżo. Musicie wiedzieć, że nie jest to typowa młodzieżówka, znajdziecie tutaj rasizm, świat klasyfikowany ze względu na kolor skóry, nie predyspozycje, umiejętności, czy talent. Czy chciałabym żyć w takim świecie? Nie, a czy taka wizja jest możliwa i przeraża?

Świat w powieści „Iksy i zera” stał się miejscem podziału na „równych i równiejszych”, jak zwykłam to mawiać, jednak w przypadku wizji Malorie Blackman wygląda to nieco inaczej. Rasą dominującą w te rzeczywistości jest rasa ciemnoskóra, to ludzie obdarzeni tym kolorem skóry podbili Stary kontynent, zajęli się kolonizacją. Tytułowe Iksy to właśnie ludzie o ciemnym kolorze skóry, którzy dominują, mają przywileje, mogą osiągnąć bardzo wiele, w przeciwieństwie do białoskórego człowieka określanego zerem, który się nie liczył. Zajmował niższe stanowiska i był przyrównywany do niewolnika. Główną bohaterką jest Sepha Hadley, to ciemnoskóra dziewczyna, której ojciec piastuje wysokie stanowisko. Jej najlepszym przyjacielem od czasów dzieciństwa był Callum McGregor, syn sprzątaczki. Białoskóry chłopak zawsze był oceniany przez kolor skóry, a nie to, jakim był człowiekiem, o czym marzył, jak ciężko pracował. Świat, w którym przyszło im dorastać był bardzo brutalny, agresywny, niebezpieczny, wszelkie bliższe związki pomiędzy osobami o odmiennym kolorze skóry były nie do pomyślenia. W takim środowisku narodziła się miłość, pomiędzy iksem i zerem, coś, co nigdy nie miało mieć racji bytu, coś so sprowadzi na nich gniew i niebezpieczeństwo. Czy dla tej dwójki jest szansa na wspólną i bezpieczna przyszłość?

„Iksy i zera” autorstwa Malorie Blackman to książka, która szokuje i jednocześnie przeraża wizją, jakoby taka przyszłość mogła mieć miejsce. Nie wyobrażam sobie życia w takim społeczeństwie, tak okrutnych podziałów, w którąkolwiek ze stron. Życie nie jest jedynie czarne, albo białe, w końcu jest w nim miejsce na wiele odcieni szarości, lubię w ten sposób o nim myśleć. Niesprawiedliwość, uprzedzenia, poniżenia, podsycają jedynie konflikty. „Iksy i zera” to powieść, którą należy przeczytać, myślę, że pomoże młodzieży, ale nie tylko jej spojrzeć na świat nieco inaczej. Wyciągnąć pewne wnioski, aby przyszłość nigdy nie wyglądała w tak mrocznych barwach, to zależy od nas samych. Rasa białych była traktowana, jak coś gorszego, nie wartościowego, bezbarwnego i pustego. Coś, co nie ma najmniejszego znaczenia w społeczeństwie i świecie. Malorie Blackman nie wskazuje tutaj złotego środka na życie, nigdy nie wybiera jednej bądź drugiej rasy, pozwala czytelnikowi samemu wyciągać wnioski. Pobudza do myślenia i rozważań, potrafi wstrząsnąć i sprawia, że serce czytelnika nie jeden raz zostanie złamane.

"Iksy i zera" Malorie Blackman to napisana w 2001 roku młodzieżówka, którą z łatwością można wrzucić do worka z łatką "dystopia". Opowiada o alternatywnej historii, w której to Europa została podbita przez Afrykę, a segregacja rasowa uczyniła z białych - nazywanych zerami - niewolników, a po zniesieniu niewolnictwa - obywateli drugiej kategorii. Czy jednak odwrócenie ról, aby uwypuklić napięcia między gorszymi zerami i uprzywilejowanymi iksami to dystopijne science fiction? "Iksy i zera" to niezwykle mocna powieść, która na długo rezonuje w Czytelniku. Jednocześnie napisana jest w prosty sposób - w połączeniu z trudnymi i ciągle aktualnymi problemami tworzy idealną książkę dla młodzieży - wartościową i prowokującą do myślenia.

"Iksy i zera" to opowieść o dorastaniu w świecie silnej segregacji rasowej, która naznacza bohaterów od narodzin, a także wpływa na podejmowane przez nich decyzje - przez co trudno zrealizować im największe marzenie o ucieczce do świata, w którym po prostu mogą być sobą i ze sobą. Zakończenie jest przejmujące, a całość przez długi czas pozostaje z Czytelnikiem. To powieść, która jest genialna w swojej prostocie i niedopowiedzeniach, prowokujących do przemyśleń. To nie romans, przy którym mamy wzdychać, powieść lekka i przyjemna. "Iksy i zera" to dowód, że powieści dla młodzieży mogą być czymś więcej, a przez to można je czytać w każdym wieku. To jedna z ciekawszych powieści tego gatunku, wyróżniająca się na tle oklepanych schematów!

"Tak to już jest.

Niektóre rzeczy nigdy się nie zmieniają.

Tak to już jest.

Ale ty im nie wierzysz."

- Bruce Hornsby & The Range

*

W Europie podbitej przez afrykańskie imperium społeczeństwo zostało podzielone na Iksy ✖ i Zera ⭕. Ci pierwsi są bogatymi czarnoskórymi obywatelami, a drudzy to biała klasa robocza. W tym pełnym podziałów świecie przecinają się losy Sephy oraz Calluma, których nieoczekiwanie połączyła przyjaźń z czasem przeradzająca się w o wiele silniejsze i zakazane uczucie.

*

Na początek zaznaczę od tego, że "Iksy i Zera" to książka, która moim zdaniem świetnie nadaje się do dodania w kanon lektur szkolnych.

*

Jest to intrygująca historia, która pomimo tego, że wykorzystuje wiele znanych schematów jak np. zakazana miłość czy walka o równouprawnienie, to jednocześnie zapewnia czytelnikowi swego rodzaju powiew świeżości 🌬. Najbardziej podobał mi się sposób, w jaki autorka odwrócenie motyw związany z segregacją rasową. Co więcej, pomimo tego, że historia jest zdecydowania dedykowana młodzieży — o czym najlepiej świadczy styl w jakim ją napisano 🖋 — to porusza naprawdę istotne społecznie problemy i nie raz czy dwa gra na emocjach.

*

Jednak pomimo tego, że książki ogólnie mi się podobała, to mam do niej dwa zarzuty:

❣ Irytująca główna bohaterka, która zdaje się niemal do samego końca nie pojmować realiów świata w którym żyje.

❣ Pomimo odświeżenia wielu motywów to akcja w ostatecznym rozrachunku była niestety dość przewidywalna.

*

Ostatecznie "Iksy i Zera" oceniam na 7/10. Uważam, ze jest to wartościowa książka młodzieżowa, nad którą warto się pochylić.