Gorzki cukier

Skłamałabym, mówiąc, że nigdy nie czerpałam przyjemności z cierpienia matki”. Pierwsze zdanie „Gorzkiego cukru”, powieści nominowanej w 2020 roku do nagrody Bookera, a w 2021 do Women's Prize for Fiction, zapowiada lekturę mocną i kontrowersyjną. I taką też w istocie jest.

Avni Doshi pochyla się nad relacją matki i córki. Osuwającej się w niepamięć za sprawą choroby Alzheimera – Tary i – trwającej przy niej, mimo żalu i wciąż żywych wspomnień doznanych w dzieciństwie krzywd i zaniedbań – Antary. Z niespiesznej narracji, stanowiącej monolog wewnętrzny tej drugiej, ze skrawków reminiscencji i teraźniejszych zdarzeń, uzupełnionych opisami targających nią na przestrzeni lat uczuć i emocji, Avni Doshi stworzyła historię, która choć mocno osadzona w konkretnym miejscu i kulturze (współczesne Indie), ma wymiar uniwersalny.

Tradycje, zwyczaje, wierzenia, a nade wszystko status kobiet w indyjskim społeczeństwie – to zagadnienia, którym Doshi poświęca sporo miejsca. Nie bez powodu. Presji dostosowania się do społecznych norm uległa w młodości niepokorna Tara, a konsekwencje jej decyzji najdotkliwiej dotknęły jej córkę. Jednak tak, jak pisałam wyżej, mimo mocnego zakorzenienia tej historii w kulturze indyjskiej, ma ona wymiar ogólnoludzki.

„Gorzki cukier” to opowieść o trudnej, toksycznej miłości, o wewnętrznym rozdarciu pomiędzy własnymi pragnieniami, a oczekiwaniami społecznymi, poczuciem krzywdy, a obowiązku. Avni Doshi stawia przed czytelnikiem pytanie: Czy brak miłości, zainteresowania, nieliczenia się z potrzebami i uczuciami dziecka zwalnia je w przyszłości z obowiązku opieki nad chorymi/starymi rodzicami? Historia Tary i Antary z całą mocą pokazuje, że nie każda kobieta powinna być matką, że traumy dzieciństwa zostają z nami na zawsze; rzutują na dorosłe życie, wpływają na dokonywane wybory, podejmowane decyzje i relacje z innymi ludźmi. Pokazuje jak opieka nad chorą matką wpływa na relacje Antary z mężem, jak brak właściwych wzorców wywołuje w niej lęk przed macierzyństwem.

Debiutancka powieść Avni Doshi przesiąknięta jest żalem, podszyta traumą, cierpieniem fizycznym i psychicznym. To rzecz o ulotności, zawodności pamięci, nieuleczalnej chorobie i przemijaniu, o odpowiedzialności za najbliższych i depresji poporodowej. Dosadna i szczera do bólu, a zarazem chaotyczna, z nierównym tempem akcji, nagłymi przeskokami w czasie, wtrąceniami, które niejednokrotnie niczego nie wnosiły do całości. Daleka jestem od zachwytów, ale nie uważam, żeby czas spędzony z „Gorzkim cukrem” był czasem straconym.

Przełożyła Agnieszka Wilga

Mam spory problem z oceną tej książki. Były momenty, że mi się bardzo podobała, jak również momenty, gdzie ją odkładałam nie mogąc przebrnąć dalej. Na początku wydawała mi się genialnym debiutem, później sinusoida, raz czułam zachwyt, a za chwilę pojawiało się znudzenie.

Antara miała trudne dzieciństwo, matka odeszła wraz z nią od swojego męża i rodziców, żyła w jakiejś komunie, zajęta sobą, nowym kochankiem. Dzieckiem interesowała się tylko wtedy, kiedy coś jej się nie udało, albo chciała się na kimś wyżyć. Koszmar zafundowany dziecku, zawszona, brudna, często głodna, kiedy trafia znowu do swoich dziadków nie jesy już tym samym dzieckiem. Dorosła Antara, ma męża, swoje życie. Kiedy matka zaczyna mieć początki Alzheimera, najpierw postanawia jej pomóc, a później wspomina swoje dzieciństwo i krzywdy zrobione jej przez matkę. Chęć żeby jednak pozbyć się matki jest coraz większa.

Historia z ogromnym potencjałem, jednak czegoś mi zabrakło. Chwilami nie wiedziałam czy to matka jest chora, czy córka zwariowała. Wspomnienia z dzieciństwa są straszne ale to wszystko jest tak chaotycznie napisane, że chwilami musiałam czytać niektóre fragmenty jeszcze raz. Miałam mętlik w głowie, ale dam jeszcze szansę autorce przy następnych jej pozycjach. Książka zbiera dobre opinie na portalach książkowych, więc nie sugerujcie się moją oceną, a sami wyróbcie sobie o niej zdanie.

W młodości Tara buntowała się przeciwko zasadom obowiązującym kobiety w Indiach. Gdy zaczyna tracić pamięć i wymaga opieki jej córka Antara musi zmierzyć się z obowiązkiem zadbania o matkę, która o nią nie dbała. Wraca do trudnych wspomnień, które zniszczyły jej młodość i dzieciństwo.

„Gorzki cukier” to książka której fabuła skupia się na niełatwych relacjach pomiędzy matką i córką. Poznajemy ich historię rozgrywającą się w dwóch płaszczyznach czasowych widzianą z punktu widzenia córki. Obserwujemy jakie piętno na bohaterce odcisnęły wspomnienia. Jak wpłynęły na nią. Możemy dzięki temu zobaczyć jak widzą nas dzieci, jak odbierają nasze wybory i decyzje, które wpływają również na nie. A z drugiej strony zauważamy jak choroba Alzheimera wpływa nie tylko na tego którego dotyka ale jej najbliższych. Jak zmieniają się relacje z otoczeniem ale i dylematy jakich doświadcza Antara.

To opowieść gdzie daremnie szukać licznych zwrotów akcji. Za to nie brakuje tu emocji czy pytań które nasuną się po lekturze. To wyjątkowo trudna książka o samotności, starzeniu się, demencji, niezrozumieniu, o miłości czy jej braku ale i depresji poporodowej. Przy okazji możemy poznać hinduskie zwyczaje, styl życia, wierzenia tak inne od naszych. Zdecydowanie wielowymiarowa, zostająca w głowie na dłużej.

Proza Avni Doshi stanowi literaturę, jaką musiałam powoli sączyć w samotności. Gdy nie rozpraszali mnie inni ludzie, głośne dźwięki ani nadmiar innych bodźców. Gdy mogłam pełną uwagę poświęcić powoli budowanym przez nią sylwetkom bohaterów, którzy pełni byli barw. Niekoniecznie budzili sympatię, ale za to cieszyli się uznaniem za uwagę, z jaką ich światy zostały pokierowane. Nieidealne jednostki pokiereszowane przez los. To one są w „Gorzkim cukrze“ najważniejsze, nie powolna akcja.

Fabułę powieści stanowi międzypokoleniowa przepychanka. Jedne poranione osoby krzywdzą kolejne, a ich psychika pozostaje bez pomocy. Coś, co uważane jest za miłość (a raczej przywiązanie) matki i córki, rani oraz tłamsi. Ich skomplikowana relacja nigdy nie była łatwa, ale gdy starsza kobieta zaczyna powoli zapominać przeszłość, w młodszą uderza ona z nową siłą. Jej wspomnienia powoli rozwijają plątaninę, w jaką przez lata się ułożyły, ukazując dysfunkcję relacji w rodzinie oraz społeczeństwie. Przez powolność akcji Avni Doshi ma szansę zabawić się subtelnościami oraz dosadnościami, co tworzy powieść wielowymiarową.

„Gorzki cukier“ nie czyta się łatwo i nie czyta się lekko. Jak kocham w literaturze trudne relacje, tak w tym wydaniu wiele kwestii szczególnie mnie uwierało. Wtedy powieść odkładałam, brałam oddech, i wracałam do lektury. A w chwilach, gdy nie miałam obok siebie, ciągle byłam przy niej myślami.

przekł. Agnieszka Wilga

Powieść znalazła się na krótkiej liście Bookera.

„Gorzki cukier” jest niezwykle szczerą opowieścią. Brak w niej idealizacji. Autorka świetnie obrazuje kulturę indyjską oraz trudne relacje rodzinne. Książka opisuje również jak bolesne doświadczenia w dzieciństwie wpływają na dorosłość jednostki. Cierpienie, żal oraz smutek wylewają się ze stron powieści. Obraz poszukiwania tożsamości, korzeni oraz oddziaływania na siebie matki i córki, zdecydowanie potrafi poruszyć czytelnika. Podróż w głąb wspomnień Antary była wymagającym doświadczeniem. Lektura porusza wiele tematów dotyczących [Adres usunięty]. miłości, wstydu, feminizmu, dzieciństwa i odpowiedzialności za drugiego człowieka.

Polecam „Gorzki cukier” dla czytelników spragnionych szczerych lektur. Książka porusza swoją dosadnością oraz przedstawieniem realiów życia wraz z towarzyszącymi mu upadkami i wzlotami. Feminizm, relacje międzyludzkie, cierpienie, traumy i przedstawienie depresji poporodowej w jej szczerej formie zdecydowanie sprawia, że lektura jest czymś więcej niż zwykłą historią spisaną na papierze.