17 maja 2025 r. w Tallinie odbędzie się uroczysta beatyfikacji Arcybiskupa Edwarda Profittlicha, duchownego zamordowanego przez sowieckie służby w Kirowie w lutym 1942 r. Ten pierwszy w dziejach Estonii błogosławiony, męczennik za wiarę, był niemieckim jezuitą, silnie związanym z Polską. Członkiem Towarzystwa Jezusowego został w 1913 roku. Można przyjąć, że już pierwsza posługa zapowiadała jego przyszły los - w okresie I wojny światowej pracował jako pielęgniarz i asystent chirurgiczny w szpitalu wojskowym. Po przyjęciu święceń kapłańskich w 1922 roku studiował w Papieskim Instytucie Wschodnim, co zapowiadało misję katolicką w Rosji, którą zresztą przyjął. Przygotowywał się do tej posługi w jezuickim Collegium w Krakowie, gdzie obronił doktorat z filozofii, a następnie z teologii. To nie był jego jedyny związek z Polską. Jako duchowny i rekolekcjonista pracował też wśród Polaków w Opolu, a w 1928 w Hamburgu, gdzie był duszpasterzem dla emigrantów z Polski. 4 grudnia 1930 r. został mianowany proboszczem parafii Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Tallinie, w Estonii, a następnie 11 maja 1931 r. został administratorem apostolskim w Estonii. Wpływ na to miała niewątpliwie dobra znajomość j. polskiego i polskiej kultury. 27 grudnia 1936 r. został mianowany arcybiskupem tytularnym Hadrianopolis w Haemimonto. Konsekracja biskupia odbyła się 27 grudnia 1936 w kościele parafialnym śś. Piotra i Pawła w Tallinie. W ten sposób po ponad 500 latach odnowiona została struktura Kościoła katolickiego w Estonii. Po wybuchu wojny w 1939 roku, gdy Estonia znalazła się najpierw w sowieckiej strefie wpływów, a następnie została włączona do Związku Sowieckiego, Niemcy hitlerowskie zaproponowały biskupowi Profittlichowi powrót do obywatelstwa niemieckiego, ale biskup odrzucił tę propozycję. Jak się wydaje, świetnie rozpoznawał podobieństwo obu totalitaryzmów. Kilka dni po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej został aresztowany przez NKWD i od tego momentu jego dalsze losy były nieznane aż do 1990 r., gdy ujawniono dokumenty. Okazało się wówczas, że został oskarżony m.in o agitację antysowiecką, wykorzystywanie uczuć religijnych i szpiegostwo na rzecz Niemiec, a w wyniku procesu został uznany za winnego i skazany najpierw na 5 lat obozu pracy, a następnie na karę śmierci. Został rozstrzelany 22 lutego 1942 w Kirowie. Niewątpliwymi walorami książki jest ukazanie związków błogosławionego z Polską, z Polską Prowincją Jezuitów i z działalnością misyjną Kościoła na Wschodzie, a także ukazanie znaczenia męczeństwa dla żywej wspólnoty Kościoła, bo, jak powiedział Tertulian: "Sanguis martyrum semen christianorum" - krew męczenników jest nasieniem chrześcijan.
Jaki jest główny zakres tematyczny tej biografii?
Książka stanowi szczegółową biografię Edwarda Profittlicha, skupiającą się na jego posłudze w Estonii oraz męczeństwie w radzieckim więzieniu. Autorzy przybliżają postać jezuity, który stał się pierwszym błogosławionym w historii Kościoła w Estonii. Treść koncentruje się na jego niezłomnej postawie wobec dwóch totalitaryzmów i tragicznych losach po aresztowaniu przez NKWD w 1941 roku. Publikacja łączy rzetelne fakty historyczne z głęboką analizą duchową jego misji na Wschodzie.
Dlaczego ta publikacja jest istotna dla polskiego czytelnika?
Publikacja kładzie silny nacisk na liczne i głębokie związki Arcybiskupa Edwarda Profittlicha z Polską oraz polską kulturą. Czytelnik odnajdzie tu informacje o jego studiach doktoranckich w Krakowie, pracy duszpasterskiej w Opolu oraz posłudze wśród polskich emigrantów w Hamburgu. Autorzy podkreślają, że to właśnie biegła znajomość języka polskiego ułatwiła mu objęcie kluczowych funkcji kościelnych w Tallinie. Jest to cenna lektura dla osób badających historię polskiej prowincji jezuitów w XX wieku.
Jaką wartość merytoryczną oferuje książka "Błogosławiony Arcybiskup Edward Profittlich SJ. Męczennik totalitaryzmu sowieckiego"?
Opracowanie oferuje bogaty materiał faktograficzny oparty na dokumentach ujawnionych dopiero w latach 90. XX wieku. Książka szczegółowo odtwarza przebieg procesu pokazowego, w którym duchowny został niesłusznie oskarżony o szpiegostwo i agitację antysowiecką. Czytelnicy znajdą tu precyzyjne daty, opisy miejsc posługi oraz kulisy funkcjonowania struktur kościelnych w okresie międzywojennym. Wiedza ta pozwala zrozumieć mechanizmy represji stosowane wobec duchowieństwa w Związku Sowieckim.
Czy książka nawiązuje do planowanej beatyfikacji Arcybiskupa?
Opracowanie przedstawia drogę do chwały ołtarzy, wyjaśniając znaczenie męczeństwa Arcybiskupa w kontekście zaplanowanej na maj 2025 roku beatyfikacji. Treść pomaga przygotować się do tego wydarzenia poprzez zrozumienie teologicznego wymiaru ofiary, jaką złożył Edward Profittlich. Autorzy osadzają losy bohatera w szerokiej tradycji chrześcijańskiej, przywołując klasyczne ujęcia martyrologii. Publikacja służy jako kompendium wiedzy o duchowym dziedzictwie, które doprowadziło do oficjalnego uznania go za błogosławionego.
Dla kogo ta książka może okazać się zbyt wymagająca?
Ta publikacja nie jest lekką lekturą beletrystyczną i może być trudna dla osób szukających uproszczonych lub wyłącznie sensacyjnych opisów historycznych. Ze względu na swój biograficzno-dokumentalny charakter oraz poruszaną tematykę brutalnych represji, wymaga ona od czytelnika skupienia i gotowości na kontakt z trudną historią. Pozycja ta nie będzie odpowiednia dla odbiorców oczekujących fikcji literackiej, gdyż skupia się na rzetelnej rekonstrukcji tragicznych faktów. Jest to dzieło skierowane do świadomego odbiorcy zainteresowanego historią Kościoła oraz martyrologią XX wieku.
