A gdy obejrzysz się za siebie

Juan Gabriel Vásquez to kolumbijski pisarz, który w 2019 był w ścisłej czołówce finalistów do Nagrody Bookera. Ja właśnie wtedy zwróciłam na niego uwagę, choć dopiero trzy lata później tak faktycznie udało mi się sięgnąć po jego prozę. Zaczęłam powieścią „A gdy obejrzysz się za siebie”, książką, dla której czas przyszedł wraz z nadejściem pandemii. Wtedy nabrała kształtu historia, której autor przysłuchiwał się od jakiego czasu – historia rodziny Sergia Cabrery, kolumbijskiego filmowca, który w latach dziecięcych i młodzieńczych brał aktywny udział w komunistycznej rewolucji. I choć Vásquez przedstawia ją z reporterską precyzją, to jednak niesie nią więcej, historia prawdziwa jest tu celem do refleksji uniwersalnych nad wagą jednostki na tle społeczności, walką o ideały, zderzeniu ideałów z rzeczywistością, o wychowaniu i ojcostwie. O potrzebie sprostania wymaganiom, które od początku nie powinny być wymagane. Książka, mimo że zaczyna się w czasach współczesnych, jest tak naprawdę retrospekcją, która zabiera czytelnika w podróż po historii komunizmu. Przyglądamy się wojnie domowej w Hiszpanii na chwilę przed II wojną światową, początkach rewolucji w Kolumbii, rewolucji w Chinach za czasów Mao. Wszystko to zdaje się historią za szeroką, by zmieściła się w jednym życiu. A jednak, to tylko 20 pierwszych lat Sergia… Historia jest niesamowita, ciekawa i wstrząsająca, napisana świetnym, rytmicznym stylem. Z początku wydaje się trochę sucha, jednak z czasem nabiera rumieńców, niesie emocje i niezgodę czytelnika na los dzieci – Sergia i jego siostry. Nie spodziewałam się takiej historii, jestem pod jej dużym wrażeniem! To naprawdę było bardzo dobre! Polecam nie tylko fanom historii – sama się do nich nie zaliczam, a jednak wrażenia z lektury były dla mnie naprawdę przejmujące.

„Tyle konfliktów. Zrobiliśmy razem tyle rzeczy w Chinach, w partyzantce, w kinie, w telewizji, a jednak zbiór wspomnień, mimo że staram się je osłodzić, wcale nie jest pozytywny.”

Książka „Kształt ruin” tego autora zapewniła dwa dni fascynującego zaczytania, rewelacyjnie się w niej odnajdywałam, chłonęłam fabułę z wielkim zainteresowaniem. Podobne wrażenia wynosiłam z kolejnego weekendowego czytania przy „A gdy obejrzysz się za siebie”, tylko jeszcze intensywniejsze. Zachwycała forma biografii, napisanej na bazie prawdziwych zdarzeń, jednakże ubranych w fikcyjne szaty. Pisarz rewelacyjnie połączył oba elementy, trudno było dostrzec granicę biegnącą między nimi, swobodnie i zgrabnie połączone. Pierwszorzędny styl narracji, cieszył barwnością, nasyceniem detalami, przywołaniem emocji, reporterskim rzutem. 

Wkraczałam w historię życia członków rodziny Cabrera intensywnie, przejmująco i z zadziwieniem. Wydawało się, że tak gwałtowne i burzliwe scenariusze życia są mało prawdopodobne, że w krótkim czasie młodości można przeżyć tak diametralnie różne odcienie losów, śmiało dotknąć idealistycznych teorii, uczynić najważniejszymi wartościami, świadomie wejść na ścieżkę niebezpieczeństwa i poświęcenia. Rewolucyjne marzenia i wielopokoleniowe poddanie się im. Uleganie doprowadzone do skrajnej postaci i fanatycznej perspektywy. Przesiąkanie z ojca na syna maoistycznymi przekazami i czerwonymi barwami. Jak wiele znaczy dla tożsamości człowieka zbiór otrzymywanych wzorców wychowania, społecznych postaw, odpowiedzialności za kraj, oraz w tym wariancie, oddanie komunistycznej i partyzanckiej organizacji. Niczym przebywanie w sekcie, ale na masową skalę, o międzynarodowym wydźwięku, z politycznymi uzależnieniami. Dominikana, Wenezuela, Kolumbia, Chiny, Hiszpania, i łączący je motyw losów rodziny Cabrera. I coraz bardziej wyraziste i świadome odcienie zrozumienia odmienności, zawiedzenia, poczucia klęski, zdrady i wyrzutów sumienia.

Książka, chociaż biografia Sergia Cabrery, kolumbijskiego reżysera, to coś znacznie więcej. Wejrzenie w trudną i krwawą historię Kolumbii, poszarpaną licznymi ranami, targaną wewnętrzną wojną, cierpiącą społecznie i kulturowo. Autor podawał rozbudowaną otoczkę ujęcia postaw Sergia, dziadka, wujka, ojca, matki i siostry. Wiele różnorodnych emocji, spojrzenia na ludzką naturę, często niezrozumienia dla decyzji, zadziwienia wobec nieświadomości pewnych spraw, zderzenia teorii z praktyką, ale również podziwu dla konsekwencji, uporu, determinacji i gotowości na wszystko w imię przyjętych założeń i toczonej walki. Nikt, kto nie dotknął bezpośrednio podobnych przeżyć, nie jest w stanie w pełni zrozumieć, co tak naprawdę kierowało umysłem i uporem człowieka. Życie w hotelu „Przyjaźń” wstrząsało zawieszeniem w innej rzeczywistości. Hiszpańska wojna domowa, z wojskową dyktaturą i prześladowaniami. Chińska Rewolucja Kulturalna, z absurdami i kontrastami. Kolumbijska partyzantka lat sześćdziesiątych ubiegłego wieku, z wypaczeniami i deformacjami. W tym wszystkim jednostka, z poczuciem misji i odpowiedzialności, artystyczną duszą zmuszoną do działania na innym polu. Śmierć Fausta, ojca Sergio, stała się wyzwalaczem uważnego spojrzenia wstecz, sięganiem do wspomnień z bolesnej przeszłości, rozliczeniem z dawnej tożsamości, co ukształtowało, wywołało przemianę. Bookendorfina

Bez wątpienia jest to fenomenalna, wyjątkowa książka, który wymyka się jakiejkolwiek klasyfikacji.

Niby prosto można tę książkę zaklasyfikować. Z jednej strony to literatura faktu, coś pomiędzy reportażem, a biografią, której bohaterem jest Sergio Cabrera, nada żyjący, bardzo znany kolumbijski reżyser. Jest także laureatem licznych międzynarodowych nagród festiwalowych.To tak pokrótce i na pierwszy rzut oka.

Gdy jednak bardziej zagłębimy się w treść książki, nic nie jest tak proste i oczywiste, jak się na pierwszy rzut oka wydawało. Bez wątpienia nadal jest to biografia, także saga, bo autor nie skupia się tylko na samym Sergiu. Vasquez sięga także do jego ojca i dziadka.

Poza tym to opowieść faktu, bogata podróż przez kolejne dekady poprzez światek filmu, ale także przez Kolumbię i wszystko, co z tym krajem związane. Oj dzieje się dzieje, podobnie, jak w tym okresie działo się wiele w samej Kolumbii.

Liczne przemyślenia, rodzinne związki, wizyta u byłej żony i syna, spacery po kolumbijskich miasta, ale także po Katalonii czy Lizbonie, śmierć ojca, organizacja pogrzebu, związane z tym przemyślenia, coś na kształt retrospekcji. Wiele rzeczy w jednej książce. Wydawałoby się, iż z tego może wyjść galimatias. Mógłby, gdyby autorem nie był tak zręczny i uważny pisarz, jakim jest Vasquez.

Bez wątpienia zadał sobie mnóstwo pracy i trudu. Z każdej kolejnej strony przebija wręcz mrówcza praca i genialny, bardzo drobiazgowy reasarch.

Dzięki temu poznajemy mnóstwo szczegółów dot życia i twórczości Sergia Cabrery, ale także tego, co działo się w Kolumbii kilka dekad przed jego narodzinami, co dzieje się w Ameryce Południowej i w świecie filmu teraz, mnóstwo wtrętów rewolucyjnych, wszak historia Kolumbii do spokojnych nie należała nigdy. Wręcz odwrotnie. Była okrutna, krwiożercza, bezlitosna, bardzo brutalna.

Bardzo ciekawe połączenie, które możemy poznawać na równi, jako biografię jak i literaturę faktu. To tylko od nas zależy, jak odbierzemy A gdy obejrzysz się za siebie.

Na koniec nasuwa się jeszcze pytanie, jakim cudem autor wpadł na pomysł żeby w ten sposób napisać biografię, tak ją potraktować? Zupełnie to odbiega od znanych mi dotąd tego typu książek.

To świetnie napisana, bardzo dobra i równie mocno wymagająca bezwzględnej uwagi i uruchomienia szarych komórek książka. To opowieść o wyjątkowej i bardzo mocno przez los doświadczonej rodzinie w przeoranym przez ludzi i historię kraju. Polecam.