Zza żelaznej kurtyny. Historycy emigracyjni wobec historiografii krajowej (1945–1989)

Winston Churchill

„W wojnie: determinacja; w klęsce: opór; w zwycięstwie: wielkoduszność; w pokoju: dobra wola.”

Książka „Zza żelaznej kurtyny. Historycy emigracyjni wobec historiografii krajowej (1945–1989)” pod redakcją Panów Rafał Habielski oraz Rafał Stobiecki, wydana przez Instytut Pamięci Narodowej, jest ważnym opracowaniem dotyczącym historii polskiej historiografii po II wojnie światowej. Publikacja ta stanowi zbiór tekstów historyków działających na emigracji, którzy analizowali oraz oceniali rozwój badań historycznych w Polsce w latach 1945–1989. Okres ten był szczególnie trudny dla polskiej nauki, ponieważ znajdowała się ona pod silnym wpływem systemu komunistycznego. Książka pozwala zrozumieć, jak środowisko emigracyjne postrzegało historiografię rozwijającą się w kraju oraz w jaki sposób próbowało prowadzić z nią intelektualny dialog. Po zakończeniu II wojny światowej wielu polskich intelektualistów i naukowców znalazło się poza granicami kraju. Było to związane zarówno z decyzjami politycznymi podjętymi po wojnie, jak i z osobistymi wyborami tych, którzy nie chcieli powrócić do Polski znajdującej się w strefie wpływów Związku Radzieckiego. W wyniku tych procesów powstało liczne środowisko naukowe na emigracji, zwłaszcza w Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych. Historycy emigracyjni starali się kontynuować badania nad dziejami Polski, zachowując jednocześnie niezależność od nacisków ideologicznych. Ich działalność była ważna, ponieważ w Polsce nauka – w tym historiografia – podlegała kontroli władz państwowych oraz ideologii marksistowsko-leninowskiej.

W książce znajdują się teksty wielu wybitnych historyków emigracyjnych, takich jak Oskar Halecki, Marian Kukiel czy Piotr Wandycz. Autorzy ci reprezentowali różne środowiska i tradycje badawcze, jednak łączyło ich przekonanie o konieczności zachowania niezależności nauki od wpływów politycznych. W swoich artykułach analizowali oni publikacje powstające w Polsce oraz starali się oceniać stan badań historycznych prowadzonych przez historyków krajowych. Teksty te często miały charakter polemiczny, ale jednocześnie stanowiły próbę podjęcia dialogu z badaczami pracującymi w kraju. Jednym z najważniejszych problemów poruszanych w publikacji jest kwestia wpływu ideologii na historiografię w Polsce Ludowej. W pierwszych latach powojennych władze komunistyczne starały się podporządkować naukę marksistowskiej wizji historii. Oznaczało to między innymi nacisk na interpretowanie wydarzeń historycznych w kategoriach walki klas, a także ograniczanie badań nad tematami niewygodnymi z punktu widzenia władz. Historycy emigracyjni zwracali uwagę na te ograniczenia i krytykowali próby wykorzystywania historii do celów propagandowych. Jednocześnie starali się wskazywać, że mimo trudnych warunków w Polsce powstawały również wartościowe prace naukowe.

Publikacja ukazuje także, że relacje między historykami emigracyjnymi a krajowymi były bardziej złożone, niż mogłoby się wydawać. Choć często pojawiała się krytyka historiografii tworzonej w Polsce, emigracyjni badacze nie odrzucali całkowicie dorobku swoich kolegów z kraju. Przeciwnie – uważnie śledzili ich publikacje i podejmowali z nimi polemikę. Dzięki temu powstawała specyficzna forma intelektualnej wymiany, choć była ona utrudniona przez ograniczony kontakt między środowiskami naukowymi po obu stronach „żelaznej kurtyny”. Warto podkreślić, że wielu historyków emigracyjnych uważało swoją działalność za kontynuację tradycji polskiej nauki sprzed II wojny światowej. Istotną rolę w książce odgrywa również wstęp przygotowany przez redaktorów tomu. Przedstawia on kontekst powstania publikacji oraz omawia znaczenie historiografii emigracyjnej dla badań nad dziejami Polski. Redaktorzy zwracają uwagę na fakt, że środowisko historyków na emigracji nie było jednolite. W jego obrębie istniały różne poglądy polityczne oraz odmienne podejścia metodologiczne. Mimo tych różnic historycy emigracyjni byli przekonani o konieczności prowadzenia niezależnych badań nad historią Polski oraz o potrzebie krytycznej refleksji nad stanem historiografii w kraju. Książka ma również duże znaczenie dla współczesnych badań nad historią historiografii. Pokazuje bowiem, że w latach 1945–1989 istniały dwa równoległe nurty badań nad historią Polski: jeden rozwijany w kraju, drugi zaś na emigracji. Oba te środowiska funkcjonowały w odmiennych warunkach politycznych i instytucjonalnych, co wpływało na sposób prowadzenia badań oraz interpretację wydarzeń historycznych. Dzięki publikacji możliwe jest lepsze zrozumienie tych różnic oraz ich wpływu na rozwój polskiej nauki historycznej.

Warto także zauważyć, że książka pod redakcją obu Panów nie jest jedynie zbiorem tekstów historycznych, lecz także ważnym świadectwem życia intelektualnego polskiej emigracji. Pokazuje ona, jak duże znaczenie miało dla emigracyjnych uczonych utrzymanie kontaktu z polską kulturą i nauką. Ich działalność przyczyniała się do zachowania ciągłości polskiej refleksji historycznej w okresie, gdy w kraju była ona częściowo ograniczana przez warunki polityczne.

Podsumowując, „Zza żelaznej kurtyny. Historycy emigracyjni wobec historiografii krajowej (1945–1989)” jest ważną publikacją, która pozwala spojrzeć na historię polskiej historiografii z szerszej perspektywy. Dzięki zgromadzeniu tekstów historyków emigracyjnych książka ukazuje intelektualne spory, polemiki i refleksje dotyczące badań nad dziejami Polski w okresie zimnej wojny. Jednocześnie przypomina, że polska nauka historyczna rozwijała się nie tylko w kraju, ale również poza jego granicami. Publikacja ta stanowi więc cenne źródło wiedzy dla osób zainteresowanych historią historiografii oraz rolą emigracji w kształtowaniu polskiej myśli naukowej.

[Adres usunięty]