Wysiedleni. Akcja „Wisła” 1947

Wysiedleni” Krzysztofa Ziemca to zbiór napisanych z pasją reportaży,

których bohaterami są ludzie wysiedleni z południowo-wchodniej Polski w ramach Akcji Wisła. Ich losy śledzi się zapartym tchem, nawet jeśli dobrze zna się wojenną i powojenną historię.

Przymusowe wywożenie ludności ukraińskiej zaczęło się w kwietniu 1947 roku i trwało kilka miesięcy, chociaż ostatnie wysiedlenia miały miejsce jeszcze trzy lata później.

Założeniem akcji było przeniesienie w inne rejony Polski zwolenników Ukraińskiej Powstańczej Armii i innych ugrupowań nacjonalistycznych. W rzeczywistości jednak ofiarami pacyfikacji padło wiele niezwiązanych z UPA rodzin. Były wśród nich mieszane małżeństwa polsko-ukraińskie, a także rodziny Łemków, Dolinian i Bojków, czyli mniejszościowych grup etnicznych.

Zagubieni i zmuszeni do opuszczenia domów ludzie trafiali głównie na tzw. Ziemie Odzyskane, czyli zachodnie tereny Polski, Warmię i Mazury.

Nie wszyscy docierali na miejsce, gdyż po drodze umierali lub padali ofiarami napadów. Niektórzy próbowali też uciekać, wierząc, że uda im się przeczekać w rodzinnych stronach.

Urządzenie sobie życia na nowo to oddzielny rozdział w życiu wysiedlonych. O tym właśnie opowiada książka Krzysztofa Ziemca, który dotarł do wielu ofiar Akcji Wisła i do ich potomków.

Bezpośrednie relacje i bolesne wspomnienia robią ogromne wrażenie, tym bardziej, że dziennikarz potrafi słuchać i nie przyćmiewa opowieści własną osobą, jak to mają w zwyczaju niektórzy autorzy.

Losy każdego bohatera mogłyby posłużyć za materiał na oddzielną książkę lub filmowy scenariusz. Niekiedy wydobycie przeszłości na światło dzienne okazuje się trudne, gdyż część wysiedlonych niechętnie wraca do krwawych i smutnych wydarzeń sprzed kilkudziesięciu lat.

Są tu jednak i tacy ludzie, którzy – rozumiejąc dziennikarską dociekliwość – opowiadają ze szczegółami o rzezi na Wołyniu, o pogromach i niewyobrażalnym okrucieństwie, do jakiego zdolny jest człowiek.

Dla wielu rozmówców wciąż niezrozumiały jest wybuch nienawiści i przemocy, który sprawił, że żyjący w zgodzie sąsiedzi nagle stali się wrogami, katami i bezbronnymi ofiarami.

Mamy tu wiele przykładów takich zdarzeń – mordów popełnianych na ludziach, których jedyną „winą” była odmienna narodowość.

Budujące na tym tle stają się wspomnienia niesionej z narażeniem własnego życia pomocy. Niejeden z bohaterów stwierdza, że nie wszyscy byli źli – mamy tu przykłady ratowania Polaków przez Ukraińców (i odwrotnie), a nawet przez Niemców, którzy najpierw dali nieme przyzwolenie na przemoc ze strony ukraińskich nacjonalistów i dopiero pod koniec własnej okupacji zaczęli hamować te zapędy.

Historie opisane w „Wysiedlonych” są tak wstrząsające, że nie da się przejść obok nich obojętnie.

Ogromne wrażenie robią nie tylko wojenne losy, ale i organizowanie sobie życia w nowych miejscach. Jedni z wywiezionych mieli szczęście w nieszczęściu i udało im się znaleźć poniemieckie gospodarstwa, w których czekały na nich meble, naczynia, a nawet rolnicze maszyny i obsiane pola. Inni trafiali do pustych domostw, które wcześniej padły łupem szabrowników.

Nowe życie nie polegało jedynie na urządzaniu domowych gospodarstw, ale i na budowaniu wzajemnych relacji w miejscach, które stały się tyglem kultur. Wciąż otwarte były wojenne rany, co rodziło wzajemne uprzedzenia i stereotypy.

Niektórzy z bohaterów ze smutkiem i żalem wspominają dzieciństwo pełne oskarżeń, szkolnych przezwisk i bójek, zakazów zabaw z „ukraińskimi bandytami”.

Są tu jednak i takie opowieści, które udowadniają, że nieszczęścia zbliżały ludzi i zacieśniały sąsiedzkie więzy.

Książkę Krzysztofa Ziemca czyta się szybko i z zapartym tchem, mimo trudnej i bolesnej tematyki.

Na pewno sprzyjają temu pełne dramatyzmu historie wysiedlonych i ich dzisiejsze refleksje. Ważna jest również misja, jakiej podjął się autor – jego reportaże to próba ocalenia od zapomnienia ważnego kawałka historii i dziejów konkretnych ludzi, którzy mają twarze, nazwiska i korzenie.

Ziemiec sięga w niektórych reportażach do tematów często dziś pomijanych lub niewygodnych, odsłaniając jedną z białych plam, jaką był utworzony w 1947 roku obóz pracy w Jaworznie. Przetrzymywano tam w nieludzkich warunkach przesiedleńców podejrzewanych o związki z ukraińskimi nacjonalistami, jednak wśród więźniów były też niewinne, przypadkowe ofiary, o czym opowiada jeden z rozmówców.

Po książkę „Wysiedleni” na pewno warto i trzeba sięgnąć. To nie tylko doskonale skonstruowane reportaże, ale i teksty zapadające w pamięć, dające do myślenia i prowokujące do stawiania pytań o przeszłość. I przyszłość, w której krwawa historia nigdy nie powinna się powtórzyć.

BEATA IGIELSKA

Akcja „Wisła” rozpoczęła wysiedlanie ludności ukraińskiej z południowo-wschodniej Polski 28 kwietnia 1947 roku.

Bezpośrednim pretekstem było zabicie gen. Karola Świerczewskiego.

Jednak wysiedlanie ludności ukraińskiej bardzo różniło się od tego,co NKWD robiło z Polakami na Kresach Wschodnich.

Jednak „Pamięć tej akcji powinna Polaków i Ukraińców łączyć, a nie dzielić.

Powinno nas łączyć wspólne odrzucenie komunistycznej przemocy”-podkreślał w czasie naukowej konferencji, w 70-tą rocznicę akcji Wisła, prof. Grzegorz Motyka.

Krzysztof Ziemiec dziennikarz TVP1 opisał z wielką dokładnością losy ludności polskiej oraz ukraińskiej, zamieszkujących tereny południowo - wschodniej Polski.

Zafascynował się losami tych ludzi, będąc jako młody chłopiec w Bieszczadach, gdzie wędrował z grupą przyjaciół.

Autor książki bardzo precyzyjnie opisał losy, a właściwie mogę tutaj śmiało powiedzieć traumę, jaką przeżyli ci ludzie w związku z przesiedleniem.

Nie ocenia tych ludzi, ani nie odpowiada na pytanie dlaczego.

Autor po prostu bardzo uważnie ich słucha, aby przelać to wszystko na papier i zachować dla potomności.

Autor opisał przesiedlonych Ukraińców, czy też Polaków ukraińskiego pochodzenia, katolików albo prawosławnych, którzy zasiedlili tzw. ziemie odzyskane.

Ówczesnym władzom PRL zależało, z jednej strony aby raz na zawsze rozwiązać kwestię band UPA, a z drugiej Polska chciała pokazać światu, że tereny odzyskane są już zamieszkałe.

Podczas operacji Wisła wysiedlono prawie 15 tysięcy Ukraińców.

Najwięcej na tereny województwa olsztyńskiego, bo 56 tysięcy.

Na tereny powiatu kętrzyńskiego wysiedlono ponad 5 tysięcy Ukraińców.

Najbardziej wstrząsnęła mną opowieść pana Czarneckiego zamieszkującego tereny Bieszczad, gdzie na własne oczy zobaczył jak grasująca banda UPA uprowadziła trzech mężczyzn, gdzie powieszono ich na okolicznych jabłoniach.

Jakby tego było mało przed egzekucją pobito ich dotkliwie i okaleczono.

Ludzie tak potwornie się bali, że że strachu nie zapomną do końca życia.

Jedynie wiara dodawała tym ludziom odwagi.

Modlitwy i zabierane ze sobą domowe ikony dodawały im siły w tych najtrudniejszych i niepewnych chwilach.

Ci ludzie nie zatracili bowiem ani wiary, ani łączności ze swoim Kościołem.

W naszych czasach nie ma już problemów związanych z wyznaniem czy narodowością, ale opisany w tej książce świat przemija wraz z opisanymi świadkami tej historii, którzy umierają.

Dlatego warto ocalić ten świat od zapomnienia, warto też, aby przeczytali tę książkę młodzi ludzie i zachowali, albo też przekazali tę historię innym, bowiem jest to nasza tożsamość narodowa.

Zachęcam do czytania i refleksji.