Ta książka nie jest tylko fascynującą biografią jednego z najbardziej kontrowersyjnych reżyserów w historii polskiego teatru.
To także opowieść o narcyzmie artysty i kosztach, jakie za tę cechę charakteru ponosi on i jego zespół. Czy narcyzm w sztuce jest do zaakceptowania? Każdy i każda z nas będzie mieć swoją odpowiedź.
Polecam tę książkę nie tylko miłośnikom teatru.
MARIUSZ SZCZYGIEŁ
Józef Szajna to wielki wizjoner teatru. Jego inscenizacja Boskiej Komedii o tytule Dante wstrząsnęła mną i pozostawiła ślad na moich pracach. Tylko Jego szaleńczej odwadze zawdzięczam próbę adaptacji Odysei Homera, w której Itaką był cały Teatr Studio, Hadesem stały się tajemnicze podziemia Pałacu Kultury, Ikarusy wiozły widzów nad Wisłę, a barką z żeglarzami Odysa płynęło się do wysp Syren, Heliosa, Kirke i Kalipso. Nieukończony spektakl w Warszawie kilka lat później znalazł swoje miejsce na londyńskiej Tamizie i otworzył mi, dzięki Szajnie, drzwi na świat.
LECH MAJEWSKI
Dlaczego kiedy Józef Szajna, reżyser o ogromnym dorobku, odchodził z Teatru Studio w 1982 roku, nie mógł być spełnionym artystą?
W swoim reportażu o Józefie Szajnie Berlin´ska przygla?da sie?, jak artysta i reżyser najpierw w miejscu „zwykłego” Teatru Klasycznego powołał do istnienia otwarty na eksperyment artystyczny Teatr Studio, a potem doprowadził do powstania Centrum Sztuki, nowoczesnej, multiartystycznej instytucji, poro´wnywanej z paryskim Centre Pompidou.
Autorka nie proponuje jednak rocznicowej monografii czy historycznego kompendium, ale reporterska? opowies´c´ o Szajnie i Studio, tkana? z rozmów przeprowadzonych z artystami, krytykami, widzami i uczestnikami życia kulturalnego Warszawy lat siedemdziesiątych.
Wśród ponad kilkudziesięciu rozmówców Berlińskiej są znani aktorzy i aktorki, reżyserzy, postaci kultury i sztuki, krytycy oraz rodzina i współpracownicy Szajny (m.in.: Stanisław Brudny, Irena Jun, Józef Wieczorek, Helena Norowicz, Marian Opania, Łukasz Szajna, Zygmunt Krauze, Waldemar Dąbrowski, Lech Majewski), a także ci, którzy z różnych stron świata przyjechali do Polski, aby z bliska obserwować Szajnę przy pracy.
Z ich opowieści wyłania się artysta niejednoznaczny – naznaczony doświadczeniem Zagłady, uwikłany w relacje z władzą, przekonany o słuszności swoich wyborów – który konsekwentnie kreował wizerunek „jednego z najbardziej kontrowersyjnych twórców polskiego teatru”. „Szajna, Szajnisko” pozwala poznać z bliska i odkryć na nowo tego niespokojnego, poszukującego artystę, jego otoczenie i szczególne czasy, gdy tworzył – to opowieść o twórcy, który próbuje wydostać się z dusznej atmosfery PRL-u i zrewolucjonizować sztukę.
Agnieszka Berlińska – teatrolożka i reporterka, specjalizująca się w wywiadach z twórcami i uczestnikami kultury w latach 1999-2003 sekretarz literacki Teatru Narodowego w latach 2010-2011 redaktorka naczelna serwisów internetowych Europejskiego Kongresu Kultury i Krajowego Programu Kulturalnego Polskiej Prezydencji. Autorka książki „Komuna Otwock. Przewodnik Krytyki Politycznej”.
Szukasz więcej propozycji? Zobacz nasze tytuły z kategorii biografie i autobiografie lub z serii Reporterska
Czy "Szajna, Szajnisko. Portret zakulisowy" to klasyczna biografia chronologiczna?
Nie, ta publikacja to wielogłosowy reportaż oparty na dziesiątkach rozmów z bliskimi i współpracownikami artysty. Agnieszka Berlińska unika sztywnego układu na rzecz żywej opowieści o kulisach funkcjonowania Teatru Studio. Czytelnik poznaje Józefa Szajnę przez pryzmat relacji międzyludzkich oraz emocji towarzyszących procesowi twórczemu. To dynamiczny portret środowiska artystycznego Warszawy lat siedemdziesiątych, który czyta się jak pasjonującą opowieść o polskiej kulturze.
Jakie aspekty osobowości Józefa Szajny są głównym tematem tej książki?
Autorka koncentruje się na trudnym charakterze reżysera, analizując wpływ jego narcyzmu na zespół i życie prywatne. Książka bada granice akceptacji dla kontrowersyjnych zachowań artysty w imię wielkiej sztuki i wizjonerstwa. Czytelnik odnajdzie tu refleksję nad kosztami, jakie płaci otoczenie za współpracę z genialnym, lecz egocentrycznym twórcą. Portret ten jest daleki od laurki, ukazując Szajnę jako postać niejednoznaczną, skomplikowaną i naznaczoną wewnętrznymi konfliktami.
Czy książka porusza wątek wojennych doświadczeń Józefa Szajny?
Tak, publikacja analizuje, jak trauma obozowa i doświadczenie Zagłady ukształtowały późniejszą estetykę teatralną reżysera. Berlińska pokazuje, że twórczość Szajny była nieustanną próbą wyjścia z dusznej atmosfery PRL-u oraz przepracowania bolesnej przeszłości. Dzięki licznym relacjom świadków dowiesz się, jak te traumatyczne przeżycia wpływały na codzienne funkcjonowanie artysty w teatrze. Jest to kluczowy element pozwalający zrozumieć mroczny i wizyjny styl jego słynnych inscenizacji.
Dla kogo ta reporterska opowieść o reżyserze może okazać się nieodpowiednia?
Pozycja ta nie jest polecana osobom szukającym lekkiej lektury lub pobieżnego streszczenia dokonań artystycznych Józefa Szajny. Ze względu na gęstą sieć nazwisk i specyficznych terminów teatralnych, może być ona wymagająca dla czytelników niezainteresowanych historią polskiej kultury powojennej. Skupienie na zakulisowych konfliktach i psychologii postaci sprawia, że jest to lektura dla odbiorców ceniących pogłębiony reportaż społeczno-artystyczny. Jeśli oczekujesz wyłącznie analizy teoretycznej dzieł plastycznych artysty, ta reporterska forma może okazać się zbyt personalna.
Czy w treści znajdę bezpośrednie wypowiedzi osób współpracujących z reżyserem?
Książka zawiera fragmenty rozmów z ponad kilkudziesięcioma postaciami świata kultury, takimi jak Marian Opania czy Irena Jun. Te autentyczne świadectwa aktorów, krytyków i rodziny pozwalają spojrzeć na pracę w Teatrze Studio z wielu różnych perspektyw. Dzięki szerokiemu gronu rozmówców publikacja staje się żywym dokumentem epoki, a nie tylko suchą relacją biograficzną. To doskonałe źródło wiedzy o tym, jak w praktyce powstawały legendarne spektakle, w tym słynny "Dante".
