Ujawnione zapiski bezwzględnej carycy.
Katarzyna II – a właściwie księżna Zofia Augusta Anhalt-Zerbst – urodziła się w 1729 roku w Szczecinie. Znana jako Katarzyna Wielka była żoną cara Piotra III, lecz po niecałym roku jego rządów w wyniku przewrotu pałacowego sama została cesarzową Rosji i władała nią do końca życia – zmarła w 1796 roku.
Rządy Katarzyny II były niezwykle surowe, pod jej panowaniem Rosja rosła w siłę, a buntowników wysyłano na Syberię. Do kontrowersyjnego wizerunku władczyni przyczyniły się także rozwiązły tryb życia, despotyczny charakter oraz agresywna polityka.
Pamiętniki… obejmują zapiski cesarzowej dotyczące lat 1744-1759 – w zapieczętowanej kopercie znalazł je po śmierci cesarzowej jej syn, Paweł. Po raz pierwszy drukiem zostały wydane przez Aleksandra Herzena w Londynie w 1858 roku.
O książce
Podczas czytania tych pamiętników niezmiernie zadziwia, że wciąż zapomina się o jednej rzeczy, i to tak, że nie pojawia się ona nigdzie: Rosja i naród. Dla tamtych czasów to cecha charakterystyczna. Pałac Zimowy ze swą machiną administracyjną i wojskową był oddzielnym światem. Niby okręt płynący na powierzchni miał całkowicie jednostronny stosunek do mieszkańców głębin oceanu: zjeść ich. To było Państwo dla Państwa. Zorganizowane na modłę niemiecką, stawiało się na pozycji zwycięzcy nad ludem. W tych monstrualnych koszarach, w tej przeogromnej kancelarii panowała dyscyplina jak na polu bitwy. Jedni wydawali i przekazywali rozkazy, inni w milczeniu byli im posłuszni. W jednym tylko miejscu ludzkie namiętności i pasje okazywały się chwiejne i burzliwe, a tym miejscem w Pałacu Zimowym było foyer domowe – nie narodu, ale państwa. Za potrójną linią straży, w bogato zdobionych salonach wrzało gorączkowe życie, pełne intryg i walk, dramatów i tragedii. To tam, w mroku alkowy, w ferworze orgii, z dala od donosicieli i policji decydowano o losach Rosji.
Aleksander Herzen (tłum. E. Derelkowska)
Jaki konkretnie przedział czasowy obejmują te zapiski carycy?
Wspomnienia zawarte w tej publikacji koncentrują się na latach 1744-1759, ukazując drogę Katarzyny do władzy. Czytelnik śledzi losy młodej księżnej od momentu jej przybycia do Rosji aż do czasu bezpośrednio poprzedzającego objęcie tronu. Treść szczegółowo dokumentuje proces adaptacji Zofii Anhalt-Zerbst do surowych warunków rosyjskiego dworu oraz jej relację z mężem, Piotrem III. Jest to unikalne świadectwo dojrzewania przyszłej władczyni w cieniu intryg Pałacu Zimowego.
Czy książka Pamiętniki cesarzowej Katarzyny II zawiera opisy życia zwykłych Rosjan?
Publikacja Pamiętniki cesarzowej Katarzyny II niemal całkowicie pomija kwestie społeczne i życie codzienne niższych warstw ludności. Autorka opisuje świat z perspektywy hermetycznego foyera Pałacu Zimowego, który funkcjonował jako oddzielna od narodu machina administracyjna. Czytelnik nie znajdzie tu opisów doli chłopstwa, lecz precyzyjny obraz życia elit, wojska i dworskiej dyscypliny. Tekst ten stanowi doskonałe studium izolacji władzy od społeczeństwa w XVIII-wiecznej Rosji.
Jaki jest styl narracji i główna tematyka wspomnień władczyni?
Narracja prowadzona jest w sposób bezpośredni i ukazuje bardzo osobistą perspektywę kobiety walczącej o swoją pozycję na dworze. Głównym tematem są mechanizmy władzy, walka o wpływy oraz skomplikowane relacje międzyludzkie wewnątrz carskiej rodziny. Katarzyna II skupia się na opisywaniu intryg, dramatów i tragedii rozgrywających się w mroku alkowy i salonach. Dzięki temu czytelnik może poznać psychologiczny portret carycy oraz zrozumieć, co ukształtowało jej bezwzględny charakter.
W jaki sposób te prywatne zapiski ujrzały światło dzienne?
Rękopisy zostały odnalezione po śmierci Katarzyny II przez jej syna, Pawła, w zapieczętowanej kopercie. Przez wiele lat pozostawały one tajemnicą państwową, a ich pierwsze wydanie drukiem przygotował dopiero Aleksander Herzen w 1858 roku w Londynie. Fakt, że nie były one pierwotnie przeznaczone do publikacji, nadaje im wyjątkowej szczerości i autentyzmu. To sprawia, że są one jednym z najważniejszych dokumentów źródłowych dotyczących historii Rosji tamtego okresu.
Dla kogo ta książka nie będzie odpowiednim wyborem?
Pozycja ta nie jest polecana osobom szukającym opisu całego okresu panowania carycy, gdyż kończy się ona na roku 1759. Czytelnicy oczekujący dynamicznej akcji czy lekkiego romansu historycznego mogą poczuć się przytłoczeni surowym, analitycznym stylem oraz dużą ilością szczegółów administracyjnych. Książka wymaga od odbiorcy skupienia i zainteresowania historią polityczną, ponieważ nie zawiera ona opisów wielkich bitew czy reform z późniejszych lat. Nie jest to również biografia napisana przez osobę trzecią, lecz subiektywne spojrzenie samej władczyni na jej młodość.
